AUZEF Beşeri Coğrafyaya Giriş Çıkmış Sorular

Beşeri Coğrafyaya Giriş dersi, insan ile mekân ilişkisini inceleyen beşeri coğrafyanın kapsamını ve özellikle nüfus coğrafyasının gelişimini, kuramlarını, bileşenlerini, nüfus politikalarını ve demografik dönüşümü ele alır.

Beşeri coğrafyanın kapsamı ve yöntemi

• Beşeri coğrafya, insan faaliyetlerini ve insan ile mekân etkileşiminin mekâna yansımasını inceler.
• Nüfus, sanayi, yerleşme, tarım ve ticaret beşeri coğrafya konusudur; hidrografya ve toprak coğrafyası fiziki coğrafyaya girer.
• Temel analizler mekânsal, ekolojik ve fonksiyonel (bölgesel) analizdir; astrolojik analiz bilimsel sayılmaz.
• Coğrafya sosyoloji, ekonomi, tarih, meteoroloji gibi bilimlerle bağlantılıdır; histoloji ve astroloji bu gruba girmez.
• Determinizm çevreyi belirleyici görür, possibilizm insanın çevreyi biçimlendirebileceğini savunur; probabilizm ikisini birleştirir.

Nüfus coğrafyasının gelişimi ve isimleri

• Trewartha nüfus coğrafyasını ayrı bir disiplin olarak savunmuş, bölgeler arası farkların kavranmasını amaç saymıştır.
• Zelinsky, Trewartha ve Bunge Kuzey Amerikalıdır; George ve Beaujeu-Garnier Fransızdır; Pokshishevsky Sovyet/Rus coğrafyacıdır.
• Zelinsky'nin 1966 tarihli eseri A Prologue to Population Geography'dir.
• Garnier'e göre coğrafyacı nüfus değişimini nedenleri, özgün nitelikleri ve olası sonuçlarıyla ele alır.
• Gelişimin bir evresinde sayısal yöntemler girmiş ve nüfusun mekânsal dağılışı araştırılmıştır.

Nüfus düşüncesinin tarihsel kuramcıları

• İbn-i Haldun Mukaddime adlı eserinde Umran teorisini geliştirmiş, nüfusu dönemsel hareketlerle biçimlenen bir yapı olarak görmüştür.
• Orta Çağ Avrupası'nda din egemendir; kiliseye bağlı, eleştiriye kapalı düşünce skolastik düşüncedir ve nüfus görüşleri dinî inanç ile sosyal düzene dayanır.
• Malthus'un 1798 tarihli Nüfus İlkeleri Üzerine Bir Deneme eseri modern anlamda ilk nüfus incelemesidir.
• Adam Smith Ulusların Zenginliği eseriyle anılır; Konfüçyüs İlk Çağ düşünürüdür.
• Boserup Danimarkalı tarım ekonomistidir; nüfus artışının tarım teknolojisini ve üretimi tetiklediğini savunur.

Nüfus kuramları ve optimum nüfus

• Optimum nüfus kuramı 19. yüzyılın ikinci yarısından sonra gelişmiş, kaynaklarla nüfus arasında denge arar.
• Bu kuram bir bölge için en uygun nüfus büyüklüğünü belirlemeye çalışır.
• Çağdaş nüfus kuramlarında ekonomi ile nüfus ilişkisi öne çıkar.
• Hızlı nüfus artışı doğal kaynaklara binen yükü ve çevre zararını büyütür; sürdürülebilir koruma günümüzün ortak gündemidir.

Demografik dönüşüm ve ülke grupları

• Model doğum ve ölüm oranlarının zaman içindeki değişimini inceler.
• Birinci evrede doğum ve ölüm yüksektir; bugün yalnızca geri kalmış ülkelerde görülür.
• İkinci evrede ölümler düşer, doğumlar yüksek kalır ve nüfus hızla artar.
• Üçüncü evrede sanayileşme ve kentleşmeyle doğumlar düşmeye başlar.
• Gelişmekte olan ülkelerde nüfus kalabalıktır, doğum ve ölüm denetime alınmıştır veya alınmaya başlanmıştır.
• Gelişmiş ülkelerde 0-14 yaş payı düşük, nüfus yaşlıdır; sağlık hizmetleri en çok ağırlık gerektirir.

Nüfus değişimi, ölçüm ve göstergeler

• Nüfusu değiştiren üç bileşen doğum, ölüm ve göçtür.
• Kadınların eğitim düzeyi doğum oranlarını etkileyen başlıca etmendir; yükseldikçe doğum düşer.
• Düşük ölüm oranı gelişmişlik ve düşük işsizlikle ilişkilidir.
• Aritmetik yoğunluk toplam nüfusun toplam yüzölçüme bölünmesiyle bulunur.
• Nüfus piramidi yaş ve cinsiyet gruplarını gösterir; gelişmiş ülkelerde çan veya arı kovanı biçimlidir.
• Medyan yaş nüfusu yaş bakımından tam ortadan ikiye bölen değerdir.

Sayım ve projeksiyon

• De facto yöntem sayım anındaki bulunulan yeri, de jure yöntem ikametgâhı esas alır.
• İnterpolasyon iki sayım arasındaki yılı bulur; ileriye dönük kestirim ekstrapolasyondur.
• Aritmetik artış formülünde Zi ilk zamanı gösterir.
• İlk nüfus sayımı 1665'te Kanada'da yapılmış, Türkiye'de ilk resmî sayım 1927'dedir.
• Adrese dayalı kayıt Türkiye'de 2007'de başlamıştır; TÜİK projeksiyonları 2080'e uzanır.
• BM'ye göre 7,6 milyarlık dünya nüfusunun 2050'de yaklaşık 9,5 milyara ulaşması beklenir.

Nüfus politikaları

• Politikalar üç gruptur: artışı özendiren, sınırlayan ve niteliği geliştiren.
• Gelişmiş, yaşlanan ülkeler (örneğin Finlandiya) genellikle pronatalist politika izler.
• Hindistan gibi hızlı artan ülkelerde doğumu özendirme uygun olmaz.
• Nüfusu kaynaklarla uyumlu ülkeler nüfusun niteliğini yükseltmeye yönelir.
• Türkiye'de 1923-1965 pronatalist, 1965-2014 antinatalist politika izlenmiştir.
• Genç nüfusu yüksek az gelişmiş ülkelerde sık görülen sorun yüksek işsizliktir.

Skolastik düşünce

Orta Çağ'da kilise dogmalarına dayanan, eleştiriye kapalı düşünce sistemi.

Umran

İbn-i Haldun'un Mukaddime'de geliştirdiği toplum ve uygarlık kuramı.

Optimum nüfus

Kaynaklarla dengeli, en yüksek yaşam düzeyini sağlayan ideal nüfus büyüklüğü.

Demografik dönüşüm

Doğum ve ölüm oranlarının yüksekten düşüğe doğru evreler halinde değişmesi.

Pronatalist politika

Doğumu ve nüfus artışını özendiren politika.

Antinatalist politika

Nüfus artış hızını sınırlamayı hedefleyen politika.

De facto / De jure

Sayımda bulunulan yere göre ve ikametgâha göre sayım yöntemleri.

İnterpolasyon

Bilinen iki sayım arasındaki bir yılın nüfusunu bulma işlemi.

Nüfus projeksiyonu

Doğum, ölüm ve göç eğilimlerinden geleceğin nüfus büyüklüğünü kestirme.

Medyan yaş

Yaş dağılımını ortadan ikiye bölen değer.

Probabilizm

Determinizm ile possibilizmi birleştiren coğrafi görüş.

• Pokshishevsky Kuzey Amerikalı değil Sovyet/Rus; George ve Beaujeu-Garnier ise Fransızdır.
• Interpolasyon iki bilinen değer arasını, ekstrapolasyon ileriyi bulur; karıştırılmamalıdır.
• Hidrografya ve toprak coğrafyası fiziki coğrafyadır, beşeri coğrafya alanı sayılmaz.
• Demografik dönüşümde 1. evre yüksek doğum-ölüm, 2. evre düşen ölüm-yüksek doğum, 3. evre düşmeye başlayan doğumdur.
• Astroloji ve astronomi, determinizm ve possibilizm gibi benzer görünen kavramlar sıkça karıştırılır.