AUZEF Arkeolojiye Giriş Çıkmış Sorular

Arkeolojiye Giriş dersi; arkeolojinin amaçlarını, tarihlendirme yöntemlerini, tarih öncesi çağları, Anadolu uygarlıklarını, antik mimari ile sanat terimlerini, seramiği ve müzecilik ile kültürel miras konularını kapsar.

Arkeolojinin temelleri ve yöntemler

• Arkeoloji somut kalıntıları bilimsel yöntemlerle bulur, inceler, korur ve yorumlar; buluntuyu satmak etiğe aykırıdır.
• Kazıdan önce arazi gözlemi ve alan haritalaması yapılır; bu aşamaya survey denir.
• Stratigrafide katmanlar birikim sırasına bakılır; en alttaki en eski, en üstteki en gençtir.
• Winckelmann klasik dönem eserlerini ilk kez sistemli biçimde sınıflandırmış, klasik arkeolojinin kurucusu sayılmıştır.
• Klasik Arkeoloji yaklaşık MÖ 3000 - MS 395 aralığını ele alır.

Tarihlendirme

• Stratigrafi göreli tarihlendirme sağlar; katmanların sırasından kronoloji kurulur.
• Karbon-14, kemik, odun, kömür gibi organik buluntularda radyoaktif karbonun azalışını ölçerek mutlak yaş verir.
• Libby tarafından geliştirilen yöntemde yarı ömür yaklaşık 5730 yıldır.
• Tipolojik ayrım tarihlendirme yöntemi sayılmaz.

Tarih öncesi çağlar

• Paleolitik en uzun evredir; avcı-toplayıcı göçebe yaşam ve kaba taş aletler görülür.
• Mezolitik dönem MÖ 10.000-8000 arasıdır; köpek bu dönemde evcilleştirilmiştir.
• Neolitikte tarım, hayvan evcilleştirme ve kalıcı köyler başlamıştır; Çatalhöyük, Hacılar ve Çayönü örnektir.
• Kalkolitikte köyler gelişmiş ve maden kullanımı başlamıştır; yazı daha sonra görülür.
• Prehistorik dönem tarih öncesi dönem demektir.

Anadolu uygarlıkları ve olaylar

• Asurlu tüccarlar Kültepe-Kaniş karumlarıyla çivi yazılı tabletleri getirip Anadolu'yu yazılı tarihe soktu.
• Hititler Geç Tunç Çağı imparatorluğudur; Hattuşa merkezlidir, Yazılıkaya'da tanrıları sıralı kabartmayla gösterilir, Bin Tanrılı Halk denir.
• Lidyalılar Sardes çevresinde elektrumdan ilk sikkeleri basmış, takas düzenini sona erdirmiştir.
• Uluburun Batığı bilinen en eski gemi batığıdır; bakır ve kalay külçeleri Tunç Çağı ticaretini belgeler.
• Dorlar Ege göçleriyle Muğla çevresine yerleşmiştir; Kral Yolu Perslere aittir; yazıyı Yunanlar Fenikelilerden almıştır.
• Tümülüs, mezar odası üzerine toprak veya taş yığılarak yapılan yapay tepe mezardır (Gordion, Bintepeler).

Antik bölgeler ve kentler

• Mysia bölgesinde Pergamon, Kyzikos ve Daskyleion yer alır; Daskyleion Pers satraplık merkeziydi.
• Bithynia, İstanbul'un Anadolu yakası, Kocaeli, Adapazarı ve Bolu dolaylarını kapsar.
• Marmara Denizi'nin antik adı Propontis'tir.
• Smyrna başlangıçta Aiol kentiydi, sonradan İonia'ya katıldı.
• Atina'nın MÖ 480'de yakılmasından MÖ 330'a kadar süren çağ Klasik dönemdir; Arkaik çağ MÖ 8.-5. yy'dır.

Antik mimari, heykel ve mitoloji

• Agora ana meydandır; Bouleuterion meclis binası, Nymphaion çeşme, Nekropol mezarlıktır.
• Izgara (Hippodamik) planda caddeler birbirini dik keser; Miletos ve Priene örnektir.
• Dor düzeninde sütun kaidesizdir ve başlık sadedir; İon başlığında volüt, Korinth başlığında akantus vardır.
• Kouros çıplak genç erkek, Kore giyinik genç kız heykelidir; heykel üç boyutludur.
• Serbest plastik, tek başına durabilen ve her yönden izlenen yapıttır; Tropheum ganimet istifidir.
• Athena zanaatkârları korur (Romada Minerva); Demeter Romada Ceres'tir; Asklepios şifa tanrısıdır; Mitos kanıtlanamayan söz, Logos akıldır.

Seramik

• Çömlekçi çarkı Anadolu'da yaklaşık MÖ 3000'de kullanılmaya başlandı.
• Oksidasyonda fırına oksijen verilir ve kap kırmızı-kiremit rengi alır; redüksiyonda oksijen kesilir.
• Barbotin, koyu kil çamurunun kabartmalı sürülmesidir; aplikasyon önceden kalıplanan süsün yapıştırılmasıdır.
• Amphora, katı ve sıvıları taşımaya yarayan iki kulplu kaptır.
• Kurşunlu astar MÖ 1. binyılda kullanılmaya başlamıştır.

Müzecilik ve kültürel miras

• Müze sözcüğü ilham perileri Mousalardan gelir; Mouseion perilerin tapınağıdır.
• Müze-i Hümayun Aya İrini'de açıldı; Topkapı Sarayı 1924'te müze oldu; İstanbul Arkeoloji Müzeleri yapısı 1905'te tamamlandı.
• Sadberk Hanım Müzesi Türkiye'nin ilk özel müzesidir (1980).
• Vakıflar han, hamam, cami, köprü gibi yapıların bakımını sağlar; antik yollar vakıf eseri değildir.
• Endüstriyel miras fabrika, baraj, köprü ve demiryolunu içerir.

Tümülüs

Mezar odası üzerine toprak veya taş yığılarak yapılmış anıtsal yapay tepe mezar.

Stratigrafi

Toprak katmanlarının diziliş sırasından göreli yaş çıkaran yöntem.

Survey

Kazıdan önce yapılan yüzey araştırması.

Agora

Yunan kentlerinin siyasi, ticari ve sosyal merkezi olan ana meydan.

Bouleuterion

Kent konseyinin toplandığı üstü kapalı meclis binası.

Izgara plan

Cadde ve sokakların birbirini dik kestiği kent planı.

Kouros

Arkaik dönemde ayakta duran çıplak genç erkek heykeli.

Amphora

Katı ve sıvı ürünleri taşımaya yarayan dar boyunlu, iki kulplu kap.

Barbotin

Kil çamurunun kap yüzeyine kabarık sürülmesiyle yapılan süsleme.

Oksidasyon

Seramik pişirmede fırına oksijen verilmesi.

Vakıf

Yapıların bakım ve masrafını kendi gelirleriyle sağlayan kurum.

Etnoarkeoloji

Yaşayan toplulukları inceleyerek geçmiş toplumları anlama çabası.

• Stratigrafi göreli, Karbon-14 mutlak tarihlendirmedir; karıştırılmamalıdır.
• Agora (meydan), Bouleuterion (meclis), Nekropol (mezarlık), Akropol (kale) birbirine karıştırılır.
• Oksidasyon oksijenli, redüksiyon oksijensiz pişirmedir.
• Mezolitik (MÖ 10.000-8000), Neolitik (tarım ve köy) ve Kalkolitik (maden) dönemlerini ayırt et.
• Antik yollar vakıf eseri değil, devlet yapımıdır; sosyal antropoloji biyolojik değil kültürel incelemedir.