AUZEF Coğrafi Bilgi Sistemlerine Giriş Çıkmış Sorular

Ders, coğrafi bilgi sistemlerinin temelini oluşturan harita bilgisi, koordinat ve projeksiyon sistemleri, veri modelleri, veri toplama yöntemleri, analiz teknikleri ve CBS'nin uygulama alanlarını ele alır.

Harita ölçeği ve kuzey kavramları

• Manyetik kuzey sabit değildir; Dünya'nın manyetik alanındaki değişimlere göre zamanla yer değiştirir.
• Kesir ölçekte payda büyüdükçe ölçek küçülür; en büyük paydalı kesir en küçük ölçeği verir.
• Ölçek hesabında gerçek uzunluk önce santimetreye çevrilir; 1 cm'ye 600 km karşılık gelen harita 1/60.000.000 ölçeklidir.
• Büyük ölçekli haritalar dar alanı gösterir, bozulma azdır, ayrıntı fazladır.
• Küçük ölçekli haritalarda izohips aralıkları geniştir; sık izohips küçük ölçeğin özelliği değildir.

Yer şekli, datum ve elipsoit

• Geoit, ortalama deniz seviyesiyle çakışan eş potansiyel yüzeydir.
• Düşey datum ortalama deniz seviyesine dayanılarak tanımlanır.
• Kutuplardan basık, eksenleri eşit olmayan Dünya modeli elipsoittir.
• Türkiye'de topografik harita üretiminde WGS84 datumu esas alınır.
• Tokyo 1927 datumundan en çok sapan datum WGS84 olarak verilmiştir.

Projeksiyon ve UTM

• Projeksiyonlar konik, silindirik ve düzlemsel yüzeyler üzerine yapılır; küp bir projeksiyon türü değildir.
• Yüzeye değen küre teğet (tanjant), yüzeyi kesen küre kesen (sekant) projeksiyon verir.
• Tissot göstergeleri, projeksiyon bozulmalarını görselleştirmek için haritaya konan küçük dairelerdir.
• UTM koordinatları metre birimiyle verilir.
• Çanakkale yaklaşık 26-27° doğu boylamında olduğundan 35. zonda yer alır.

Veri modelleri ve veri kaynakları

• Vektör modelde nokta tek bir X-Y koordinat çiftiyle tanımlanır; direk nokta olarak gösterilebilir, yol ve akarsu çizgiseldir.
• Raster veri eşit boyutlu hücrelerden oluşur ve hücreler çoğunlukla karedir.
• Uzaktan algılama, nesneye dokunmadan uzaktan ölçüm yapmayı sağlar.
• Hava fotoğrafları uçak, helikopter, balon ve insansız hava araçlarından alınır; uydu ayrı veri türüdür.
• Göktürk-3 Türkiye'nin yer gözlem uydularından biridir.
• Earth Explorer uydu görüntülerinin ücretsiz indirildiği, Tropical Tidbits iklim verisi paylaşan sitedir; Atlas Veri İşçiliği Projesi sitesidir.

GPS

• GPS takımyıldızı en az 24 uyduyla tasarlanmıştır.
• Kontrol segmenti ana ve alternatif ana kontrol istasyonlarını, emir-kontrol antenlerini ve izleme istasyonlarını kapsar.
• Türkiye Ulusal Temel GPS Ağı kısaca TUTGA adını taşır.

Harita türleri ve gösterim

• Belirli konuya odaklanmayan genel amaçlı haritalar referans haritalardır.
• Yeryüzü şekillerini gösteren haritalar fiziki haritadır.
• İzoplet bir kartogram türü sayılmaz.
• Chorem, mekânsal bilgiyi basit geometrik şekillerle şematik gösterir.
• İnternet üzerinden kullanıcı etkileşimiyle kullanılan haritalara interaktif harita denir.

CBS analizleri

• CBS'yi güçlü kılan özellik mekânsal analiz yeteneğidir.
• Alansal analizler arasında mekânsal sorgulama, ağ analizi, sayısal arazi analizi ve grid analizi bulunur.
• Thiessen yöntemi her noktaya bir etki alanı çokgeni üretir.
• Mod en sık görülen değerdir; korelasyon -1 ile +1 arasında olup ilişkinin yönünü ve gücünü gösterir.
• Boolean AND işleci kesişimi verir.
• Sorguda 'yukseklik mod 50 = 0' ifadesi 50'nin katlarını seçer.
• SYM'den akış yönü kodlanırken Doğu yönü 1 değeriyle gösterilir.
• Web tabanlı CBS, büyük verinin tek bilgisayarda saklanması ve güçlü donanım gereksinimini ortadan kaldırır.

CBS tarihi ve uygulama alanları

• CBS yazılımları 1970-1980 döneminde hızla gelişmiştir.
• CBS pazarında en büyük paya ESRI sahiptir.
• Tarımda verim ve rekolte öngörüsü üretim miktarı tahminine örnektir.
• Suç alanında cinayetlerin alansal dağılışı incelenir.
• Doğal afet ölümlerinin dağılışı arkeoloji çalışması sayılmaz.

Manyetik kuzey

Dünya'nın manyetik alanına bağlı olarak zamanla yer değiştiren kuzey yönüdür.

Geoit

Ortalama deniz seviyesine karşılık gelen eş potansiyel yüzeydir.

Elipsoit

Kutuplardan basık, eksenleri eşit olmayan Dünya modelidir.

Datum

Konum ve yüksekliklerin referans alındığı sistemdir; düşey datum ortalama deniz seviyesine dayanır.

Tanjant ve sekant projeksiyon

Projeksiyon yüzeyine değen küre teğet, yüzeyi kesen küre kesen projeksiyon verir.

Tissot göstergeleri

Projeksiyon bozulmasını göstermek için haritaya yerleştirilen küçük dairelerdir.

Raster

Eşit boyutlu, çoğunlukla kare hücrelerden oluşan ızgara veri yapısıdır.

Uzaktan algılama

Nesneye dokunmadan uzaktan ölçüm yapmayı sağlayan bilim ve teknolojidir.

TUTGA

Türkiye Ulusal Temel GPS Ağı'nın kısaltmasıdır.

Chorem

Mekânsal bilgiyi basit geometrik şekillerle şematik olarak gösteren yöntemdir.

Thiessen

Noktalara göre her nokta için etki alanı çokgeni oluşturan yöntemdir.

Korelasyon

Değişkenler arasındaki ilişkinin yönünü ve gücünü -1 ile +1 arasında gösteren ölçüttür.

• Ölçek sorularında payda büyüdükçe ölçeğin küçüldüğü ve büyük ölçekte bozulmanın az olduğu unutulmamalı.
• Teğet projeksiyon ile kesen projeksiyon, geoit ile elipsoit karıştırılmamalı.
• Vektör nokta tek X-Y çiftidir; raster ise kare hücre ızgarasıdır.
• Hava fotoğrafı platformları arasında uydu yoktur; uydu görüntüsü ayrı veri türüdür.
• 'Hepsi' seçeneği veri toplama, sensör tipi, seçim yöntemi ve alansal analiz sorularında sık doğru cevaptır.