AUZEF Değişim Sosyolojisi Çıkmış Sorular

Değişim Sosyolojisi dersi, toplumsal değişimin nedenlerini, türlerini ve ölçeklerini klasik ve çağdaş kuramcıların yaklaşımlarıyla ele alır. Ayrıca sanayi sonrası toplum, toplumsal hareketler ve Türkiye'deki modernleşme ile köy araştırmalarını inceler.

Değişimin türleri, ölçeği ve etkenleri

• Değişim etkilediği alana göre büyük, orta ve küçük ölçekli olur; kurumsal yeniden düzenlemeler ile nüfus, siyaset ve ekonomideki yapısal farklılaşmalar orta ölçeklidir.
• Uzun sürede, fark edilmeden ve kademeli ilerleyen değişim evrim olarak adlandırılır.
• Salgın, afet, coğrafi şekil ve konum doğal etkenlerdir; nüfus artışı demografik etkendir.
• Afetler toplumun farklı kesimlerini farklı biçimlerde etkiler.
• Göç, kişi veya toplulukların bir yerleşim biriminden diğerine geçmesidir; demografik devrim nüfus yapısındaki köklü değişimdir.
• Klasik sosyolojide din çoğunlukla değişimin önünde engel sayılmıştır.

Aydınlanma ve sosyolojinin öncüleri

• Aydınlanma döneminde toplum, devlet ve dinden ayrı, kendi yasaları olan bağımsız bir alan sayılmaya başlandı; modern sosyolojinin zemini böyle oluştu.
• Aydınlanmacılar akıl ve bilimle sürekli daha iyiye gidileceğini savundu; bu görüşe ilerlemecilik denir.
• Değişimin yasalarından ilk söz eden düşünür Montesquieu'dür.
• İskoç Aydınlanmacılar (Ferguson, Smith) değişimi geçim biçimlerindeki dönüşümle açıklar; Condorcet bu gruba girmez.
• Adam Smith iş bölümünü temel itici güç sayar ve aşamalar sırasıyla avcılık, hayvancılık, tarım, ticarettir.
• Saint-Simon modern topluma sanayi toplumu, yeni bilime insan bilimi demiştir; sosyoloji adını Comte koymuştur.

Comte, Spencer ve evrimci yaklaşımlar

• Comte pozitivizmi savunur: toplumsal yasalar gözlem ve bilimle bulunabilir.
• Üç hal yasasının son evresi pozitif aşamadır.
• Comte sosyolojiyi sosyal statik (düzen) ve sosyal dinamik (değişim) diye ayırır; değişimi inceleyen dal sosyal dinamiktir.
• Spencer biyolojik evrimi topluma uygulamıştır; ilkesi en uygun olanın yaşamasıdır.
• Spencer'ın anlayışı büyük oranda Lamarck'ın kazanılmış özelliklerin aktarılması ilkesine dayanır.

Marx, Durkheim ve Weber

• Marx'a göre belirleyici olan üretim biçimidir; bu görüş iktisadi determinizm veya tarihsel materyalizm diye anılır.
• Marx'ın aşamaları: ilkel komünal, antik, feodal, kapitalist, sosyalist/komünist toplum.
• Sınıf çatışmasının nedeni üretim araçlarının özel mülkiyetidir; diyalektiği Hegel'den almıştır.
• Komünist Manifesto'da burjuvazi muazzam üretici güç yaratan sınıf olarak anılır.
• Durkheim'da değişimin ilk hareket ettiricisi morfolojik yoğunluktur; model morfoloji, kurumlar ve dayanışmadan oluşur.
• Durkheim'a göre morfoloji ile kurumlar arasındaki etkileşimi sosyal dayanışma sağlar; Toplumsal İşbölümü'nde mekanik dayanıştan organik dayanışmaya geçişi anlatır.
• Weber değişimin yalnız maddi koşullarla açıklanamayacağını savunur; Protestan Ahlakı'nda inanç ve zihniyetin rolünü vurgular, engel olarak büyülü dünya algısı ile gelenekselciliği sayar.

Çağdaş kuramlar ve modernleşme

• Parsons toplumları basit/ilkel ve karmaşık/modern diye ayırır; Merton ise orta erimli kuramları önerir.
• Merton işlev kavramına bozuk işlevi ekler ve açık ile gizli işlevi ayırır.
• Giddens'ın yapılaşma kuramında yapı ile aktör birbirini karşılıklı kurar.
• Simmel çatışmanın zemini olarak mübadeleyi görür.
• Lipset modernleşme için güçlü orta sınıfı, Lerner okuryazarlık artışını gösterge sayar.
• Rostow'un evreleri: geleneksel toplum, kalkış öncesi koşullar, kalkış, olgunlaşma, kitle tüketimi çağı.
• Araştırmalar zamanla büyük kuramlardan küçük ölçekli ampirik çalışmalara kaymıştır.

Taylorizm, Fordizm ve sanayi sonrası toplum

• Taylorizm işi parçalara böler, standartlaştırır; bireysel yetenek değil sisteme uyum beklenir.
• Fordizm kitlesel üretim ve tüketim, standartlaşma, vasıfsız emek ve merkezî örgütlenmeye dayanır.
• Merkezî yapıdan kaçınma esnek üretimin özelliğidir.
• Fordizmin krizinden sonra bilgi teknolojileriyle sanayi sonrası toplum doğmuştur; Bell'e göre merkezde hizmet sektörü yer alır.
• Toffler Gelecek Şoku'nda değişimin hızının yarattığı sarsıntıyı işler.
• Ritzer McDonaldlaştırma kavramıyla dünyanın tektipleşmesini anlatır.

Toplumsal hareketler

• Tilly hareketleri eylem repertuarları ve WUNC (değerlilik, birlik, sayı, bağlılık) ile ele alır; sınıf çıkarı bu bileşenlerden değildir.
• Sınıf temelli işçi hareketleri kitle üretimi döneminde sanayileşmiş Batı'da görülmüştür.
• Sendikal hareketler klasik sanayi toplumuna aittir, yeni toplumsal hareket sayılmaz.

Türkiye'de değişim ve modernleşme

• Kıray'a göre tampon mekanizmalar değişimin bunalıma dönüşmesini önler; örnekleri gecekondu, hemşerilik dernekleri ve dolmuştur.
• Karpat gecekondulaşmayı modernleşmenin sonucu sayar ve Osmanlı ile Cumhuriyet arasında süreklilik görür.
• Mardin merkez-çevre çerçevesini kullanır (kavramın sahibi Shils); devletin baba görülmesini zayıf sivil toplumla ilişkilendirir.
• Turhan kültür değişmesini zorunlu ve serbest diye ayırır; Erzurum köyü araştırmasında değişim kaynağı göçle tanışılan kültürlerdir.
• Boran Manisa'da ova köylerini açık köy olarak değerlendirmiştir.

Anomi

Hızlı değişimde eski normların zayıflayıp yenilerinin yerleşmemesinden doğan kuralsızlık durumu.

Mekanik ve organik dayanışma

Benzerliğe dayanan dayanışmadan farklılaşma ve uzmanlaşmaya dayanan dayanışmaya geçiş.

Tarihsel materyalizm

Ekonomik altyapının hukuk, siyaset ve din gibi üstyapıyı belirlediği Marx yaklaşımı.

Pozitivizm

Toplumsal olguların gözlem ve deneyle incelenip yasalarının bulunabileceği görüşü.

Yapılaşma

Giddens'a göre yapı ve aktörün birbirini karşılıklı kurması.

Bozuk işlev

Merton'un kurama eklediği, kurumların sistemi aksatan yönleri.

Tampon mekanizmalar

Eski ve yeni yapı arasında çözülmeyi önleyen ara ilişki, değer ve işlevler.

Sanayi sonrası toplum

Bilgi ve hizmetin öne çıktığı, Fordizm sonrası toplum modeli.

McDonaldlaştırma

Verimlilik, hesaplanabilirlik, öngörülebilirlik ve denetimin yayılarak dünyayı tektipleştirmesi.

Merkez-çevre

Toplumu yöneten seçkinler ile yönetilen kitleler arasındaki ilişkiyle çözümleyen çerçeve.

Morfolojik yoğunluk

Durkheim'da nüfusun yoğunlaşması ve temasın artması; değişimin ilk hareket ettiricisi.

• Spencer evrimi Darwin'den önce geliştirmiş ve Lamarck'a dayanmıştır; ilkesi en uygun olanın yaşamasıdır.
• Comte sosyolojiyi adlandıran kişidir; Saint-Simon ise insan bilimi demiştir.
• Merton orta erimli kuram ve açık/gizli işlev; Parsons büyük kuram ve basit-karmaşık toplum ayrımıyla anılır.
• Fordizmde merkezî örgütlenme vardır; ondan kaçınmak esnek üretime özgüdür.
• Weber eylemi ve aktörü merkeze alır; yapıyı öncelikli sayanlar arasında değildir.