AUZEF Dünya Bölgeleri: Kuzey Amerika Çıkmış Sorular

Ders, Kuzey Amerika'nın (ABD ve Kanada ağırlıklı) yer şekillerini, iklimini, tarihsel yerleşme sürecini, ekonomisini, kentleşmesini ve alt bölgelerini ele alır. Fiziki coğrafya ile beşeri ve ekonomik coğrafya birlikte işlenir.

Yer şekilleri ve su sistemleri

• Fizyografik bölgeler arasında Kıyı Ovaları, Appalaşlar, Kayalık Dağlar, Kanada Kalkanı ve Örtülü Platform yer alır.
• Kıyı ovaları Atlantik ve Meksika Körfezi boyunca uzanır; düz, yer yer bataklıktır ve güneye doğru genişler.
• Teksas'ın kuzeydoğusunda kıyı ovası genişliği 100 km'ye ulaşır; Georgia kıyısında 30-40 km'dir.
• Dağlararası Havzalar Bölgesi üç yüksek platodan oluşur; Columbia Platosu bunlardan biridir.
• Kayalık Dağlar ile Appalaşlar arasında Mississippi-Missouri ağı ve St. Lawrence'a boşalan Büyük Göller sistemi bulunur.
• Mississippi, Meksika Körfezi'ne ulaşan en büyük akarsudur.
• Ozarklar jeolojik olarak Appalaş sistemine bağlı sayılır.
• Kanada Kalkanında buzulların çekilmesiyle doğal baraj setleri oluşmuştur.

İklim, toprak ve bitki örtüsü

• İklimi iki hava kütlesi belirler: soğuk kuru karasal kutup ve sıcak nemli tropikal denizel.
• Karasal kutup hava kütlesi kışın Kanada, Alaska ve Kuzey Buz Denizi üzerinde oluşur.
• Tundra, podzol, preri ve çernozyom toprakları görülür; sarı topraklar görülmez.
• Kaliforniya'da yazı sıcak ve kurak, kışı ılık ve yağışlı Akdeniz iklimi hâkimdir.
• Boreal Orman, iki okyanus kıyısı arasında uzanan en geniş bölgedir.
• Kanada preri alanlarında sert kış nedeniyle ilkbaharda ekilen yaz buğdayı yetiştirilir.

Tarihsel yerleşme ve kültürel yapı

• İngilizlerin ilk kalıcı yerleşimi 1607'de London Company eliyle kurulan Jamestown'dır (Virginia).
• Hollandalılar New Netherland'ı kurdu; merkezi New Amsterdam, İngilizlere geçince New York adını aldı.
• Fransızlar 1604'te Annapolis Royal'i kurdu ve bölgeye Yeni Fransa dedi; Fransız Kanadası Quebec ile özdeşleşir.
• Atlantik kıyısında Yeni İngiltere, Orta ve Güney Koloniler şekillendi.
• İç Savaş sonrası Güney'de özgürleşen siyahilerin haklarını kısıtlayan Zenci Kanunları çıkarıldı.
• Göçün temel nedeni ekonomik fırsatlar ve yüksek yaşam standardıdır.
• Kanada ve ABD'nin İngiliz mirası Anglo terimiyle anlatılır; ABD'de belirgin özellik çok kültürlülüktür.

Tarım, madenler ve enerji

• ABD mısır üretiminde dünyada açık farkla birincidir; ekim alanları en çok Büyük Ovalar'da toplanır.
• Teksas petrol üretiminde başta gelir; Meksika Körfezi kıyı ovaları zengin petrol ve doğal gaz sahalarına sahiptir.
• Kanada'nın katranlı kum yatakları Alberta'dadır.
• Doğal gazda sıralama ABD, Rusya, Kanada şeklindedir.
• ABD kömürünün büyük bölümü Appalaş havzalarından gelir; kömür sanayiyi en çok destekleyen yakıttır.
• En büyük bakır yatağı Utah'taki Bingham'dır.
• Yukon Platosu Klondike Altına Hücumu ile altın arayan madencileri çekti.
• Birincil faaliyetler doğadan ham madde çıkaran tarım, balıkçılık, ormancılık ve madenciliktir.

Sanayi, ulaşım ve ticaret

• Kuzeydoğu ve güneydoğu Kanada'daki yaşlanan sanayi kuşağı Pas Çanağı diye anılır.
• Detroit otomobil sanayisinin merkezidir; Pittsburgh demir-çelik sanayisiyle tanınan Appalaş metropolüdür.
• Airbus Avrupa ortak girişimidir; Carrefour'un merkezi Fransa'dadır, bunlar Amerikan firması sayılmaz.
• ABD'de yolcu demiryolunu canlandırmak için 1971'de Amtrak kuruldu.
• Canadian Pacific, 1880'lerde kıtayı baştan başa geçen ilk demir yolu hattıdır.
• Kanada'ya gelen turistlerin çoğu ABD'denlidir.

Kentleşme ve metropoliten yapı

• Megalopolis terimini Jean Gottmann kullanmıştır; Boston-Washington hattı finans ve hizmet merkezidir.
• New York 1880'de bir milyonu aşan ilk kenttir; Megalopolis'in en büyük limanı ve Wall Street buradadır.
• Metropoliten evreler: yürüme-atlı araba, elektrikli tramvay, otomobil ve hız yolu çağları.
• Büyük kent merkezlerindeki yoksul çöküntü kesimlere sefalet alanı (slum) denir.
• Kentlerin kırsala taşması urban sprawl; metropol çevresindeki planlı bağımsız merkezler bebek şehirlerdir.
• Nüfusu seyrek Alaska Körfezi kıyıları şehirsel yığılma alanı değildir.
• Dağınık yerleşme, 18-19. yüzyıllarda yaşam tarzı olarak yayıldı.

Bölgeler ve önemli kentler

• Heartland'ın en büyük kenti Chicago; Niagara Şelaleleri turizmde öne çıkar; Minneapolis-Saint Paul ikiz kentlerdir.
• Güney iç kesimlerinin başlıca metropolleri Atlanta ve Dallas'tır; Güney eskiden Pamuk Kuşağı diye anılırdı.
• Güney Kaliforniya megalopolisinin merkezi Los Angeles'tır; Las Vegas turizm gelirinde öndedir.
• Seattle Pasifik kuzeybatısında nüfus ve ekonomi merkezidir.
• Montréal Saint Lawrence Vadisi'nin en büyük limanıdır; Toronto Kanada'nın en kalabalık kentidir.
• Hawaii'de ekonomiyi turizm sürükler; Honolulu Oahu adasındadır.
• Florida'da ılıman kış yaşlıları ve kış turistlerini çeker.
• Kuzey Amerika'da en çok turist alan kent New York'tur.

Fizyografik bölge

Yer şekilleri bakımından birbirinden belirgin biçimde ayrılan büyük alan.

Karasal kutup hava kütlesi

Kışın Kanada, Alaska ve Kuzey Buz Denizi üzerinde oluşan soğuk ve kuru hava kütlesi.

Tropikal denizel hava kütlesi

Kıta iklimini etkileyen sıcak ve nemli hava kütlesi.

Megalopolis

Bitişik metropoliten alanların oluşturduğu dev kent sistemi.

Sefalet alanı (slum)

Büyük kent merkezlerindeki yoksul ve çöküntüye uğramış kesim.

Urban sprawl

Kentin çevredeki kırsal araziye doğru yayılıp taşması.

Bebek şehir (edge city)

Büyük metropol çevresindeki, hizmetleri kendi içinde barındıran planlı yerleşme.

Pas çanağı

Kuzey Amerika'nın giderek yaşlanan eski sanayi kuşağı.

Namerind

Kuzey Amerika yerlilerini diğer halklardan ayırmak için kullanılan ad.

Anglo

Kanada ve ABD'nin İngiliz kökenini ve bundan doğan kurumları anlatan terim.

Zenci Kanunları

İç Savaş sonrası Güney'de özgürleşen siyahilerin haklarını kısıtlayan yasalar.

Birincil faaliyet

Doğadan doğrudan ürün elde etmeye dayanan tarım, ormancılık, madencilik gibi işler.

• Sarı topraklar Kuzey Amerika toprak grubu değildir; tundra, podzol, preri ve çernozyom doğru gruptur.
• New York ile Kaliforniya karıştırılmamalı; Los Angeles, San Francisco ve Hollywood Kaliforniya'dadır.
• Washington DC eyalet değil federal başkent bölgesidir; Miami Arktik kuşakta değil Florida'dadır.
• Hollandalıların New Netherland'ı, İngilizlerin Jamestown'ı, Fransızların Yeni Fransa'sı ayrı ayrı akılda tutulmalı.
• Airbus ve Carrefour Avrupa menşelidir; Amerikan firması sorularında dışarıda kalır.