AUZEF Ekosistem Coğrafyası Çıkmış Sorular

Ekosistem Coğrafyası dersi, ekosistemlerin yeryüzündeki dağılışını, yapısını, işleyişini ve zaman içindeki değişimini ele alır. Süksesyon, enerji ve madde döngüleri, biyomlar, zoocoğrafya ve ekosistem sağlığı başlıca konulardır.

Temel kavramlar ve ekolojik mekân birimleri

• Ekosistem, belirli alandaki canlı ve cansız öğelerin etkileşerek oluşturduğu bütünlüklü yeryüzü birimidir.
• Birimler büyükten küçüğe biyosfer, biyom, ekosistem, ekotop şeklinde sıralanır.
• Biyosfer yaşamın görüldüğü en geniş birimdir; topluluk ise bir alandaki tüm türlerin popülasyonlarını kapsar.
• Abiyotik öğeler toprak, rüzgâr, tuzluluk gibi cansızlardır; parazitler biyotik sayılır.
• Karasal ekosistemleri başlıca belirleyen etken iklim kuşaklarıdır.
• Ekosistemin temeli enerji akışı ve madde döngüleridir; rekabet yalnızca etkileşimlerden biridir.

Düşünürler ve tarihsel gelişim

• Theophrastus bitkileri ağaç, çalı, çalımsı bitki ve ot olarak ayırmıştır; garig bu sınıflamada yoktur.
• Theophrastus ortam etmenlerine değinmiş, ancak fauna bunlar arasında sayılmamıştır.
• Humboldt mekân, zaman, fiziki-biyolojik unsurlar ile insan kültürünü birlikte ele alan bir bakış sunmuştur.
• Clements süksesyon kuramını geliştirmiş ve 1916'da biyom terimini kullanmıştır.
• Lindeman'ın trofik-dinamik çalışması ekosistem ekolojisinin başlangıcı sayılır.
• Wallace 1876'da zoocoğrafya bölgelerini omurgasızları da dikkate alarak doğrulamıştır.

Süksesyon

• Clements'e göre aşamalar: denüdasyon, göç, ecesis, rekabet, reaksiyon, klimaks; relikt bunlardan değildir.
• Birincil süksesyon toprağı olmayan çıplak yüzeylerde başlar; terk edilmiş tarla ise ikincil süksesyondur.
• Regresif süksesyonda ekosistem bozulup daha sade formasyona geçer; ilksel ormanın yerini psödomaki alması örnektir.
• Dışarıdan gelen etkenle (yangın, fırtına, insan) başlayan değişim allojenik, iç dinamikle başlayan otojeniktir.
• Düzenli aralıklarla yinelenen bozulmaların ardından dönüşümlü süksesyon görülür; orman boşluklarında ise boşluk evresi süksesyonu işler.
• Klimaks, ortama en iyi uyum sağlamış en ileri gelişme düzeyidir.

Enerji, madde döngüleri ve canlılar arası ilişkiler

• Fotosentez su, karbondioksit ve güneş ışığı ister; azot gerekmez, oksijen üründür.
• Entropi, dönüşümlerde işe çevrilemeyen enerjinin ölçüsüdür.
• Fosfor döngüsünde gaz evresi yoktur; buharlaşmayla fosfor kazanılmaz.
• Azot mineralizasyonu, organik azotun mikroorganizmalarca nitrat ve amonyuma dönüştürülmesidir.
• Ayrıştırıcılar en yoğun tropikal yağmur ormanlarında çalışır; saprofitler ölü dokularla beslenir.
• Mutualizmde iki tür karşılıklı yarar sağlar (mercan-alg); komensalizmde biri yarar görür, diğeri etkilenmez.
• Allelopati, bitkinin saldığı kimyasallarla komşu bitkilerin gelişimini engellemesidir.
• Biyolojik birikim, zehirli maddelerin canlı vücudunda zamanla toplanmasıdır.

Karasal biyomlar

• Tropikal yağmur ormanları ekvator çevresindedir, sıcaklık yıl boyu 25-27 °C dolayıdır ve net ilksel üretimi en yüksektir.
• Liyanlar, tropik ormanlarda ağaçlara sarılarak yükselen odunsu bitkilerdir.
• Savanda kurak mevsimde hayvanlar nemli alanlara göç eder; sık yangınlar karbon depolamasını düşürür.
• Keseli memelilerin ana yurdu Avustralya savanlarıdır; Güney Amerika stepleri pampa adıyla anılır.
• Çöl bitkileri çoğunlukla kserofittir; ısınma çöllerde evapotranspirasyonu artırıp bitki verimini düşürür.
• Ilıman kuşak yaprak döken ormanlarında meşe, kayın, gürgen, kestane bulunur; sedir iğne yapraklıdır.
• Krummholz, ağaç sınırında soğuk ve rüzgârla bodurlaşmış ağaç alanıdır; alpin tundra yüksek dağlarda görülür.
• Isınmayla boreal ormanlar tundralara doğru genişler; Kuzey Amerika'da boreal kuşak Alaska dağlarından başlar.

Denizler ve su ekosistemleri

• Akvatik ekosistem tatlı su ve deniz ortamlarının tümünü kapsar; limnik yalnızca tatlı sulara aittir.
• Derinlikle tuzlulukta değişim haloklin, sıcaklıkta termoklin, yoğunlukta piknoklin adını alır.
• Tuzluluğu çok yüksek alanlar hipersalindir; Kızıldeniz örnektir.
• Okyanusların en derin yeri Mariana Çukuru'dur; en geniş mercan resifleri Avustralya'dadır.
• Isınan deniz suyu nedeniyle subtropikal balıklar yüksek enlemlere doğru yayılır.
• Buz karstı, buzul örtülerinin bulunduğu Grönland gibi yerlerde görülür.

Dağılış, zoocoğrafya ve biyolojik çeşitlilik

• Güncel filogenetik haritada 11 zoocoğrafya alemi ayrılır; klasik Wallace sisteminde 6 bölge vardır.
• Pandalar ve lemurlar gibi gruplar Oriental bölgenin faunasındadır; Yeni Zelanda Palearktik alt bölgesi değildir.
• Pasif dağılış rüzgâr, su veya hayvanla taşınmadır; balık göçü aktif dağılıştır.
• Sıcaklık uçları ve kuraklık yayılışı sınırlar; şiddetli rüzgâr çoğunlukla tohum taşıyıcıdır.
• Yaşayan Gezegen İndeksi omurgalı popülasyonlarındaki artış ve azalış eğilimini izler.
• Avusturya megaçeşitlilik ülkesi değildir; biyom çeşitliliği çeşitliliğin ayrı bir boyutu sayılmaz.
• Avustralya'da yabani domuz, deve, tavşan ve tilki istilacı türlerdir.
• Ekosistemin yeniden iyileştirilmesinde restorasyon, rehabilitasyon ve ıslah yöntemleri kullanılır.

Ekosistem coğrafyası

Ekosistemlerin dağılışını, etkenlerini ve zaman-mekân içindeki değişimini inceleyen alandır.

Anahtar tür

Bir topluluğun yapısını ve bütünlüğünü sürdüren türdür.

Allokton

Ekosistemin dışında oluşmuş organik maddelerdir.

Heteroterm

Vücut ısısı ortama göre değişen soğukkanlı hayvandır; homoterm ısısını sabit tutar.

Estivasyon

Hayvanların yaz sıcağı ve kıtlığında metabolizmayı yavaşlatarak geçirdiği durgunluktur.

Aerobik

Oksijenli ortamda yaşayan ve oksijene gereksinim duyan organizmaları anlatır.

Karnivor

Yalnızca etle beslenen canlıdır; omnivor hem et hem bitki yer.

Taşkınla değişim

Taşkınların akarsu kıyısındaki karasal ekosistemleri etkilemesidir.

Ekosistem çeşitliliği

Farklı yaşam ortamlarının ve bileşenlerinin çeşitliliğidir.

Uzun mesafeli göç

Kuşların kuzey yarım küreden güney yarım küreye yaptığı yer değiştirmedir.

• Birincil süksesyon çıplak yüzeyde, ikincil süksesyon toprağın var olduğu bozulmuş alanda başlar; karıştırılmamalıdır.
• Allojenik süksesyon dış etkenli, otojenik süksesyon iç dinamikli değişimdir.
• Higrofit nemi seven, kserofit kuraklığa uyum sağlayan bitkidir; çöllerde kserofit baskındır.
• Mutualizmde iki taraf yarar görür, komensalizmde yalnızca biri yarar görür.
• Soruda 'değildir' ifadesi varsa seçenekleri tek tek eleyip tanıma uymayanı bulmak gerekir; Avusturya, Africanan, relikt, garig, sedir bu tür örneklerdir.