AUZEF Felsefenin Temel Kavramları Çıkmış Sorular

Ders, antik Yunan doğa felsefesinden Aristoteles'in fizik, metafizik ve mantık anlayışına, oradan Fârâbî ve İbn Sînâ'nın sudûr, nefs ve akıl öğretilerine uzanır. Oluş, hareket, kategoriler, kıyas, madde-suret ve akıl temel konulardır.

Arkhe ve oluş sorunu

• Arkhe, her şeyin kaynağı olan ilk ilke arayışıdır; bu arayış oluş ve bozuluş sorununa dayanır.
• Anaksimandros ilke olarak belirli bir madde yerine sınırsız ve niteliksiz apeironu almıştır.
• Parmenides varlık vardır, yokluk yoktur der; değişimi imkânsız sayar, oluşu duyuların yanılsaması görür.
• Empedokles oluşa sevgi ve nefreti, Demokritos atomların birleşip ayrılmasını katmıştır.
• Anaksagoras düzeni kuran ilkenin akıl (nous) olduğunu savunmuş, Platon'u etkilemiştir.

Platon: idealar, ruh ve mekân

• Gerçek varlık akılla kavranan, değişmez, ezeli idealar dünyasındadır; duyusal nesneler bunların eksik yansımasıdır.
• En yüksek idea iyilik ideasıdır; mağara alegorisi idealar kuramını anlatır.
• Pythagorasçıların sayı anlayışı idealar kuramının oluşmasında etkili olmuştur.
• Ruh bedenden önce vardır, ölümsüzdür ve bedenden üstündür; akıl maddeden bağımsız evrensel bir ilkedir.
• Platon mekânı (khora) cisim benzeri bir taşıyıcı olarak düşünmüştür.

Aristoteles'in fiziği: hareket, mekân, zaman

• Bilimler matematik, fizik ve metafiziktir; fizik hareket ve durağanlık ilkesi taşıyan doğal cisimleri inceler.
• Hareket (kinesis), güçten fiile geçiştir; nitelik, nicelik, yer ve özsel değişim olarak sınıflanır.
• Mekân kapsayan cismin sınırı, zaman hareketin önce-sonra bakımından sayısıdır (khronos).
• Bilfiil, bilkuvveden varlık bakımından önce gelir ve üstündür.
• Madde-suret (hilemorfizm) kuramı suretin maddenin içinde bulunduğunu söyler ve Platon'un iki dünyasını birleştirir.
• Dört neden: maddi, formel, fail, gaye; hareket ayrı bir neden değildir.

Kategoriler ve töz

• Kategoriler (mekûlât) varlığa yüklenebilen en genel yüklemlerdir; ilki töz (cevher), diğerleri arazdır.
• Cevher kendi başına var olur; araz ancak bir cevherde bulunur, ikisi birlikte görülür.
• Birinci töz bireysel somut varlıktır; ikinci töz tür ve cinslerdir.
• Örnekler: okur-yazar nitelik, üç metre nicelik, agora'da mekân, kesiyor etki, kesiliyor edilgi.
• Zati nitelik özsel ve zorunludur; araz sonradan eklenir.

Mantık ve bilimsel bilgi

• Organon, Aristoteles'in altı mantık kitabının adıdır; mantık bilimlerin aracı sayılır.
• İkinci Çözümlemeler bilimsel kanıtlamayı (burhan) ele alır; Birinci Çözümlemeler kıyasın yapısını anlatır.
• Kavram tasavvur, önerme tasdiktir; önerme doğru ya da yanlış olabilen hüküm bildirir.
• Tümevarım (epagoge, istikrâ) tikelden tümele, tümdengelim genelden özele gider.
• Bilimsel bilgi için duyu ve akıl birlikte gerekir; kanıtlamada sonucun olumlu olması şart değildir.

Akıl, nefs ve soyutlama

• Nefs (psûkhe) organik doğal cismin ilk yetkinliğidir; nefs ilmi fizik içinde ele alınır.
• İnsanın akletmesi kesintisizdir diyen yargı yanlıştır; kesintisiz akletme yalnız tanrısal akla özgüdür.
• İnsan aklının üstünlüğü bilgi nesnesini maddesinden soyutlayabilmesidir.
• Vehim, duyuyla algılanmayan yararlı ya da zararlı anlamını sezen iç duyudur.
• Akledilenler tümeldir; akletme için duyumlama gereklidir.

Fârâbî ve İbn Sînâ: sudûr ve nefs

• Sudûr (Yunanca éklampsis) varlığın İlk Neden'den basamak basamak taşmasıdır; Yeni-Platoncu kökenlidir.
• Fârâbî'de Tanrı'dan sonra on akıl gelir; onuncu akıl Faal Akıl, insan aklını güçten fiile geçirir.
• Sudûr ay altı âlemde heyûlâ ve dört unsurla sona erer; Fârâbî akledilir varlıkları da kabul eder.
• İbn Sînâ'ya göre nefs bedenden bağımsızdır, ölümle ayrılır ve sürer; Uçan Adam bunu gösterir.
• İbn Sînâ'da madde pasif potansiyeldir, suret sayesinde belirli olur; 'o nedir?' sorusunu suret yanıtlar.

Arkhe

Her şeyin kendisinden türediği ilk ilke ya da ilk madde.

Apeiron

Anaksimandros'un sınırsız ve niteliksiz ilkesi.

Kinesis

Aristoteles'te hareket; güçten fiile geçiş.

Dunamis - energeia

Kuvve (potansiyel) ve fiil (gerçekleşmişlik) kavramlarının Yunanca karşılıkları.

Hyle - eidos

Madde ve suret (form) için Yunanca karşılıklar.

Khronos

Zamanın Yunanca karşılığı; hareketin önce-sonra sayısı.

Mekûlât

Kategorilerin Arapça karşılığı; söylenen sözler.

Sudûr

Varlığın Tanrı'dan akıllar silsilesiyle taşarak oluşması.

Psûkhe

Yunancada ruh, nefs ve canlılık ilkesi.

Tasavvur ve tasdik

Kavramın zihinde kavranması ve kavramlar arasında hüküm verilmesi.

Faal Akıl

Fârâbî'de onuncu akıl; insan zihnine tümelleri verir.

• Mağara alegorisi ve idealar Platon'undur; Aristoteles suretin nesnenin içinde olduğunu savunur.
• Bilkuvve bilfiilden üstün değildir; tam olan eksik olandan üstündür.
• Dört neden maddi, formel, fail ve gayedir; hareket neden sayılmaz.
• Atomlar Demokritos'a, oluşun reddi Parmenides'e aittir.
• Tümevarım tikelden tümele, tümdengelim genelden özele gider; ikisi karıştırılmamalıdır.