AUZEF Felsefi Düşüncenin Oluşumu Çıkmış Sorular

Ders, felsefenin Yunan dünyasında mitolojiden akla dayalı düşünceye geçişini, Milet okulundan Sokrates, Platon ve Aristoteles'e uzanan gelişimi ve bunu hazırlayan toplumsal, dinî ve siyasal ortamı ele alır.

Yunan toplumu ve siyasal arka plan

• MÖ 1200 sıralarında Dorların gelişi Miken uygarlığını bitirmiş, Karanlık Çağ'ı ve polis düzenini hazırlamıştır.
• Polislerde siyasal ve toplumsal aidiyet kabile (phylai) yapısına dayanırdı; Atina demokrasisinde de bu yapı etkili olmuştur.
• Kleisthenes öncesinde Atina dört kabileden oluşurdu; Solon borç yüzünden köleliğe düşmeyi sağlayan yasayı kaldırmıştır.
• Perikles döneminde Atina altın çağını yaşamış, kolonileri ise iktisadi gücünü artırmıştır.
• MÖ 5. yüzyılda Pers saldırıları ve sonrasında Atina-Sparta arasındaki Peloponnesos Savaşı dönemin belirleyici olaylarıdır.
• Felsefenin doğuşunda en belirleyici etken toplumsal yapı sayılır.

Mitoloji, din ve edebiyat

• Homeros ve Hesiodos gibi şairler tanrıları insana yakın gösterip tanrılarla iç içe yaşama imgesini yaratmıştır.
• Hesiodos'un Theogonia'sı tanrıların soyunu ve evrenin Kaos'tan düzene geçişini anlatır; bu tür anlatılara kozmogoni denir.
• Zeus, eşlerinin niteliklerini kendinde toplayarak Yunan dinine bütünlük kazandırmış, tanrıların ve insanların babası sayılmıştır.
• Prometheus, Zeus'a karşı insanların yanında durmuş; ateşi ve zanaatları insanlara ulaştırmıştır.
• Orfeusçu anlayışta beden ruhun mezarıdır; bu görüş halkın yoksullaşmasıyla yayılmıştır.
• Çok tanrılılık, her aile ve kabilenin kendi tanrılarının bulunmasıyla açıklanır; Kronos çağı bolluk ve barış çağı olarak anlatılır.

Tarih yazımı ve tiyatro

• Historia, araştırma yoluyla bilme demektir; Herodotos tarihin babası sayılır.
• Herodotos'un eseri Pers-Yunan ilişkilerini işler; yöntemi gezilen yerlerin kültürlerini Yunanlarla karşılaştırmaktır.
• Tarih yazıcılığı toplumsal kimliğin ve bilincin temelini oluşturur.
• Trajedi, Dionisos şenliklerindeki dithyrambos koro şarkılarından doğmuştur.
• Aiskhylos trajedide tanrısal adalet, suç ve ceza gibi dinî ve ahlaki sorunları işlemiştir.

İlk filozoflar ve ilke tartışmaları

• Felsefe MÖ 6. yüzyılda Milet'te başlamış; Thales ilk filozof, ilk ilkesi su olarak gösterilmiştir.
• Milet düşünürleri evrenin nedenini mitolojiye başvurmadan sormuştur: Anaksimandros apeiron, Anaksimenes hava demiştir.
• Herakleitos ilke olarak ateşi benimsemiştir; Nous ise evrenin dışından onu düzenleyen maddesiz akıldır.
• Pythagorasçılar ruhun ölümsüzlüğünü ve ruh göçünü (metempsikozis) savunmuştur.
• Thales'i felsefenin kurucusu gösteren ilk kişi Aristoteles'tir.
• İlkeler üzerindeki tartışmalar varlık ve oluş sorunlarının temelini oluşturmuştur.

Sofistler ve Sokrates

• Sofistler ilgiyi doğadan insana çevirmiş, para karşılığı retorik öğretmiş, evrensel doğruyu reddedip görecelikçi olmuşlardır.
• Protagoras'ın 'insan her şeyin ölçüsüdür' sözü göreceliği özetler; Sofistleri en iyi tanıtan ve eleştiren Platon'dur.
• Sokrates felsefeyi insana ve ruhun bakımına yöneltmiştir.
• Kişinin cehaletinin farkında olması bilgeliktir.
• Maiotik (ebelik) yöntemiyle soru sorarak karşısındakinin zihnindeki doğruları ortaya çıkarır.

Platon

• Platon Peloponnesos Savaşı yıllarında doğmuş; Sokrates'in idamı ve Atina'nın yozlaşması üzerine Akademi'yi kurmuş ve Devlet'i yazmıştır.
• Güvenilir bilgiye akla dayalı diyalektik bir yöntemle ulaşılır; idealar yalnızca akılla kavranır.
• Anamnesis kuramına göre bilmek, ruhun unuttuğu hakikatleri hatırlamasıdır.
• Devlet, insanın tek başına yetmemesinden, ihtiyaçlardan ve iş bölümünden doğar; ideal devletin dayanağı eğitimdir.
• Ruhun üç bölümü akıl, irade ve arzudur; yöneticilerin erdemi akla denk gelen bilgeliktir, uyum adalet ve mutluluk getirir.
• Adaletsizlik ve suç ruhun hastalığı sayılır; cezadan kurtulan kişi de ruhen hastadır.

Aristoteles

• Aristoteles İskender'in hocasıdır; hakikati tanrısal kaynaklara değil akla dayandırarak felsefeyi ayrı bir alan yapmıştır.
• Metafiziğe 'ilk felsefe' der; bilgelik kuramsal bilginin ulaştığı son noktadır.
• Dört neden: maddi, formel, fail ve ereksel; amacı gösteren ereksel nedendir.
• Zihin başlangıçta boştur; bellek duyumlarla oluşur. Araştırmacı alışkanlıklarını bırakmalı, sorunu her yönüyle ele almalıdır.
• Evren yer merkezlidir; Yeryüzü ortada durur, gökyüzü kusursuz ve ebedîdir.
• Etikte amaç mutluluktur; erdem iki aşırılığın ortasıdır, moral erdemler alışkanlıkla kazanılır.
• Mantık (Organon) yöntem başlığında toplanır; diyalektik olasılığa dayanan öncüllerle kıyastır.

Arkhe

Her şeyin kendisinden oluştuğu ilk ilke.

Kozmogoni

Evrenin nasıl oluştuğunu anlatan mitolojik anlatılar.

Kaos ve Kozmos

Kaos düzenden önceki sınırsız boşluk, Kozmos düzenli evrendir.

Historia

Araştırma yoluyla edinilen bilgi.

Maiotik

Sokrates'in soru yoluyla doğruları doğurtma yöntemi.

Anamnesis

Ruhun önceden bildiği idealari hatırlaması.

İdea

Değişmeyen, evrensel, yalnızca akılla kavranan varlık.

Metempsikozis

Ruhun bir bedenden diğerine geçmesi, ruh göçü.

Nous

Evreni dışarıdan düzenleyen maddesiz akıl.

Eudaimonia

Aristoteles'e göre erdemli yaşamla elde edilen mutluluk.

Ereksel neden

Bir şeyin ne uğruna yapıldığını, yani amacı gösteren neden.

Sofist

Bilgeliği, özellikle hitabeti öğreten gezgin öğretmen.

• Theogonia sorusu birkaç kez çıkar: yazarı her zaman Hesiodos'tur.
• Platon'da devletin kökeni ihtiyaçlar ve iş bölümü, devletin dayanağı eğitimdir; karıştırılmamalı.
• Sofistleri en iyi tanıtan Platon'dur; Protagoras görecelik demektir, Sokrates ise ruha ve bilgeliğe yönelir.
• Ahlakta orta nokta ve mutluluk Aristoteles'e aittir; ruh bölümleri ve idealar Platon'a.
• Ruh göçü Pythagorasçılara, ateş Herakleitos'a, su Thales'e bağlanır.