AUZEF İlk Türk İslam Devletleri Tarihi Çıkmış Sorular

Ders, Türklerin İslam dünyasıyla ilk temaslarını, Emevî ve Abbâsî dönemindeki Türk-Arap ilişkilerini, Abbâsî yönetiminde Türk komutanların yükselişini, Tolunoğulları ile Gazneliler gibi erken Türk-İslam devletlerini ve Hazar ile İtil Bulgarları gibi komşu Türk topluluklarını ele alır.

Râşidîn ve Emevî dönemi Türk-Arap ilişkileri

• Hz. Ebûbekir devrinde Türk-Arap ilişkileri bakımından kayda değer bir gelişme yaşanmamıştır.
• Sâsânîlerin yıkılması ve Göktürk etkisinin zayıflaması, Hz. Osman'ın başa geçtiği sırada Mâverâünnehir ve Hârezm'deki yerel Türk hanedanlarının bağımsızlığını ilan etmesine yol açmıştır.
• Türkistan Hz. Osman döneminde ele geçirilmemiştir.
• Buhara fethi Mâverâünnehir'in Araplara açılmasını sağlamıştır.
• Abdülmelik b. Mervân döneminde Musa b. Abdullah Tirmiz'i alıp Türk, Arap, Eftalit ve Tibetlilerden oluşan orduyu yenmiştir.
• Ubeydullah, Kabaç Hatun'dan vergi karşılığı barış kabul etmiş; getirdiği Türk savaşçılar Basra'da Buharalılar Sokağı'na yerleştirilmiştir.

Emevîlerin yıkılışı ve Abbâsîlerin başlangıcı

• Emevîlerin ihtilalle devrilmesi dönüm noktası sayılmış, Mevâlî ile Araplar arasındaki ayrımı kaldırmıştır.
• Son Emevî halifesi Mervân b. Muhammed, Büyük Zap Suyu Savaşı'nda yenilmiştir.
• Abbâsî birlikleri Kûfe'ye girince Mervân Musul yönüne çekilmiştir.
• Halife Mehdi, Soğd, Toharistan, Fergana, Uşrûsene, Karluk ve Dokuz Oğuz gibi Türk hükümdarlarına elçi gönderip İslam'a davet etmiştir.

Abbâsî hilafetinde Türklerin yükselişi

• Hârûnü'r-Reşîd'in sarayında zırhlı Türk askerleri muhafızlık görevi yapmıştır.
• Muntasır döneminde Vasîf et-Türkî Bizans'a akınlarla görevlendirilmiştir.
• Mu'tez döneminde Müzahim b. Hakan Malatya'dan Anadolu içlerine akınlar düzenlemiştir.
• Halife Mütevekkil'in Boğa es-Sağir, Bagir et-Türkî gibi Türk komutanlarca öldürülmesi, yönetimin tümüyle Türklerin eline geçtiğini gösterir.

Tolunoğulları

• Ahmed b. Tolun'un ölümünden sonra yerine oğlu Humâreveyh geçmiştir.
• Yarcûh et-Türkî, Ahmed b. Tolun'a muhalefet edenler arasında yer almamıştır.

Hazarlar

• Hazarlar Kafkasların kuzeyinde yaşamış, Mansûr zamanında Kafkaslardan saldırıp Abbâsî ordusunu yenmiştir.
• Bunun üzerine Abbâsîler büyük bir gönüllü ordu kurmuş ve sınıra kaleler yaptırmıştır.
• Hazar hakanı Sarkel Kalesi'ni Bizans yardımıyla yaptırmıştır.
• Rus saldırısına dayanamayan hakan Hârizmlilere sığınmış ve Müslümanlığı bu süreçte kabul etmiştir.

İtil Bulgarları

• Bulgar adıyla anılan Türkler ilk dönemlerinde Göktürk hâkimiyeti altındaydı.
• İtil Bulgarları, Altınorda hükümdarı Pulat Timur Han ile çarpışmıştır.

Gazneliler ve Göktürk mirası

• Sebük Tegin döneminde Sâmânî Emîri II. Nuh Gaznelilerden destek istemiştir.
• Aynı dönemde Halaç Türkleri ve Afganlar Gazneli egemenliğine girmiştir.
• Irak-ı Acem'in fethi Sebük Tegin'den sonraki döneme aittir.
• Dandanakan Savaşı'nı kaybeden Mesud'un yerine Muhammed tahta çıkmıştır.
• Göktürk devlet adamı Tonyukuk, Budist tapınağı talebini reddetmiş; savaşı yasaklayan bir dinin Türklere yıkım getireceğini söylemiştir.

Talas Savaşı

• Talas Savaşı Türk-İslam ve dünya tarihi bakımından çok önemlidir.
• Savaşın nedenleri konusunda İslam ve Çin kaynaklarının verdiği bilgiler birbirinden farklıdır.

Mevâlî

Arap olmayan Müslümanlar; Emevîlerin devrilmesiyle Araplarla aralarındaki ayrım ortadan kalkmıştır.

Mâverâünnehir

Ceyhun ötesi bölge; Buhara fethiyle Araplara açılmıştır.

Sarkel

Hazar hakanının Bizans yardımıyla yaptırdığı kale.

Büyük Zap Suyu Savaşı

Son Emevî halifesi Mervân b. Muhammed'in yenildiği savaş.

Buharalılar Sokağı

Basra'da getirilen Türk savaşçıların iskân edildiği yer.

Dandanakan Savaşı

Sultan Mesud'un yenildiği ve yerine Muhammed'in geçtiği savaş.

Humâreveyh

Ahmed b. Tolun'un yerine geçen oğlu.

Vasîf et-Türkî

Muntasır devrinde Bizans akınlarında görev alan Türk komutan.

Müzahim b. Hakan

Mu'tez devrinde Malatya'dan Anadolu'ya akın yapan Türk komutan.

Tonyukuk

Budist tapınağı yaptırma önerisini reddeden Göktürk devlet adamı.

• Mehdi Türk hükümdarlarını İslam'a davet eden halifedir; Mansûr ise Hazar saldırısıyla ilişkilendirilir.
• Hazarların İslam'ı benimsemesinde Rus saldırısı ve Hârizmlilere sığınma öne çıkar; Emevî seferleri veya ticari bağlar değil.
• Komutanları dönemleriyle eşleştir: Muntasır-Vasîf, Mu'tez-Müzahim, Mütevekkil'in öldürülmesi-Türk komutanların hakimiyeti.
• Sebük Tegin dönemi Nuh'un yardım isteği ve Halaç-Afgan olaylarıdır; Irak-ı Acem fethi sonraya aittir.
• Olumsuz kökte (hangisi yanlış, hangisi olmamıştır) Ebûbekir, Türkistan, Yarcûh ve Talas kaynak farkı akla gelmelidir.