AUZEF İlkçağ Felsefesi Çıkmış Sorular

İlkçağ Felsefesi, mitolojik açıklamalardan akla dayalı doğa incelemesine geçişi anlatır. Miletos, Elea, Pythagorasçı ve atomcu düşünürlerin arkhe, varlık ve değişim konusundaki görüşleri ile mitolojik arka plan işlenir.

Mitostan Logosa geçiş

• Mitoslar evreni açıklar, değerleri aktarır ve ayinlere zemin hazırlar; doğa yasalarını formüllerle dile getirmek mitosun işi değildir.
• Logos döneminde bilginin dayanağı tanrı öyküleri yerine akıl, gözlem ve neden-sonuç ilişkisidir.
• Historia, araştırıp soruşturarak bilgi edinme anlamına gelirdi.
• Felsefe mitolojiye karşı çıkarak ve onun içinden doğmuştur; bu yüzden mitolojiyi bilmek gerekir.
• Homeros ve Hesiodos tanrılar topluluğunu düzene sokan, inanç ve ahlakı biçimlendiren öğreticiler sayılır.

Hesiodos, mitoloji ve polis

• Theogonia'ya göre önce Khaos, ardından Gaia gelir; Khaos düzensiz, biçimsiz boşluktur.
• Prometheus ateşi çalınca Zeus öfkelenir ve ilk kadın Pandora'yı gönderir; kutudan kötülükler yayılır.
• Narkissos kendi yansımasına âşık olur; Ikaros sınırı aşıp güneşe yükselir. Hybris, haddi aşma ve kibirdir.
• Ovidius'un Metamorphoses eseri dönüşüm öykülerini derler; öykülerde çoğunlukla açgözlülük ve aşırılık cezalandırılır.
• Yunanlı kendini önce yurttaş (polites) sayardı; Herodotos'a göre kimliği ortak soy, dil, kutsal yerler ve gelenekler birleştirir.

Miletos Okulu

• Thales, Anaksimandros ve Anaksimenes ilk doğa filozofları sayılır; amaçları arkhe'yi akılla araştırmaktır.
• Thales arkhe olarak suyu seçti; suda tükenmeyen bir yaşam gücü gördü ve 'her şey tanrılarla doludur' dedi.
• Anaksimandros'un apeiron'u belirli bir madde değil, sonsuz ve niteliksiz ilkedir.
• Anaksimenes arkhe olarak havayı aldı; seyrelme ve yoğunlaşmayla ateşten taşa dönüşümü açıkladı.
• Sokrates öncesi filozoflar kozmoloji ile uğraştı; temel soru evrenin ilk ilkesidir.

Herakleitos

• Arkhe ateştir; ateş sürekli değişimi simgeler, her şey ondan çıkar ve ona döner.
• 'Aynı nehirde iki kez yıkanılmaz': her şey akar (panta rhei).
• Uyum, karşıtların sürekli çekişmesinden doğan dinamik dengedir; Logos zıtların birliğidir.
• Üslubu bilmecemsi olduğundan 'Karanlık' ve 'Ağlayan Filozof' denmiştir; Sokrates yapıtı için Deloslu dalgıç gerektiğini söylemiştir.
• Kalabalık logosu anlamaz, duysa da sağır gibidir.

Ksenophanes ve Pythagoras

• Ksenophanes antropomorfik tanrı anlayışını eleştirdi; tanrı tektir ve ölümlülere benzemez.
• Pythagoras philosophia sözcüğünü ilk kullanandır; bilge yalnız tanrıdır, insan bilgeliği sever.
• Pythagoras'a göre sır sayısal ilişkilerde ve uyumdadır; Monad düzenin başlangıcıdır.
• Ruh ölümsüzdür ve bedenden bedene göçer (Orpheusçuluğun etkisi).
• Has öğrenciler arasında mülk ortaktı; öğreti kardeşlik ve dostluğu öne çıkarır.

Elea Okulu ve çoğulcular

• Parmenides: varlık vardır, yokluk yoktur; düşünmek ile var olmak özdeştir. Değişim ve hareket yanılsamadır.
• Parmenides'in şiirinde iki yol vardır: hakikat yolu (aletheia) ve sanı yolu (doxa); bilgi akılla elde edilir.
• Leukippos ve Demokritos: evren boşluk ve bölünemez atomlardan oluşur; atomlar yok olmaz, bu da maddenin korunumunun temelidir.
• Atomculara göre boşluk gerçektir. Hiçlikten hiçbir şey doğmaz (ex nihilo nihil fit).
• Empedokles dört element kuramıyla Ionialıları birleştirdi; evrim kuramının öncüsü sayılır.
• Anaksagoras Nous'u ilke saydı ama açıklamada yeterince kullanmadı; Aristoteles bunu Deus ex Machina'ya benzetir.

Dionysos, Orpheus ve diğer akımlar

• Dionysos parçalanıp yeniden doğan tanrıdır; törenlerinin amacı tanrının yazgısını paylaşmak, ilahi olanı tatmak ve sırlarına ermektir.
• Dionysosçu yan coşku ve yaratıcılığı, Apolloncu yan düzenli akıl yürütmeyi temsil eder.
• Yedi Bilge'nin öğretisinde adalet öne çıkar; Anaksimenes bu listede yoktur.
• Sofistlerin ortak uzmanlık alanı hitabettir; Melissos sofist değil Elealıdır.
• Kyrene Okulu bedensel hazları ruhsal olanlardan şiddetli bulur; Megara Okulu Eristik, sonra Diyalektik Okul diye anıldı.

Arkhe

Çokluğun ve değişimin ardındaki değişmez ilk madde ya da ilke.

Logos

Aklı ve evrenin yasasını anlatan kavram; mitosun karşısında akılcı açıklama.

Apeiron

Anaksimandros'un sonsuz, sınırsız ve niteliksiz ilk ilkesi.

Panta rhei

Her şey akar; Herakleitos'un sürekli oluş görüşü.

Polemos

Herakleitos'ta karşıtlar arası savaş; uyumu doğuran çekişme.

Antropomorfizm

İnsana özgü nitelikleri tanrılara yükleme; Ksenophanes eleştirmiştir.

Khaos

Hesiodos'a göre evrenden önceki biçimsiz, belirsiz boşluk.

Hybris

Haddi aşma, kibir; mitolojik öykülerde ceza getirir.

Metempsychosis

Ruh göçü; ruhun bedenden bedene geçmesi inancı.

Atom

Demokritos'a göre bölünemeyen, yaratılmamış ve yok olmayan parçacık.

Aletheia ve Doxa

Parmenides'te hakikat yolu ve duyulara dayanan sanı yolu.

Maieutike

Sokrates'in ruhtaki bilgiyi hatırlatma yöntemi.

• Arkhe karşılaştırması: Thales su, Anaksimandros apeiron, Anaksimenes hava, Herakleitos ateş, Pythagoras sayı.
• Herakleitos oluşu, Parmenides değişmez varlığı savunur; bu iki görüş birbirinin karşıtıdır.
• Ksenophanes tanrının insana benzetilmesini eleştirir; Pythagoras ise philosophia sözcüğü ve ruh göçüyle anılır.
• Hesiodos sıralaması Khaos, sonra Gaia'dır; Gaia'yı Khaos'tan önce koyan seçenek yanlıştır.
• 'Değildir' soru köklerinde şıkları dikkatle ele: Anaksimenes Yedi Bilge'den değildir, Melissos sofist değildir, Odysseus dönüşüm geçirmez.