AUZEF İlkçağ Klasik Dönem Felsefesi Çıkmış Sorular

Ders, Sokrates öncesi doğa felsefesinden başlayarak Platon ve Aristoteles'in sistemlerini, ardından Helenistik ve Roma dönemi okullarını (Stoa, Epikuros, Cicero) ve Geç Antik düşünürleri (Plotinos, Augustinus, Boethius) ele alır. Bilgi, varlık, ruh, ahlak, devlet ve retorik temel eksenlerdir.

Öncüller ve Platon'un kaynakları

• Thales suyu ilk madde (arkhe) saymış, doğayı mitlerle değil akılla açıklamaya çalışan ilk filozof kabul edilmiştir.
• Sokrates yazı bırakmamış, felsefeyi insana ve ahlaka yöneltmiş; soru sorarak doğruyu ortaya çıkaran doğurtma yöntemini kullanmıştır.
• Aristoteles'e göre Platon'u Sokrates, Herakleitos ve Pythagorasçılar etkilemiştir.
• Platon MÖ 385'te Atina'nın kuzeyinde Akademeia'yı kurmuştur.
• Erken dönem diyaloglar Sokrates'in yöntemini yansıtır ve çoğunlukla çözümsüz kalır; Symposion ise orta dönemdendir.

Platon: bilgi ve idealar

• Episteme kesin ve değişmez idealar bilgisidir; görecelilik duyular dünyasındaki sanıya (doxa) özgüdür.
• Protagoras'ın insan ölçüdür sözü nesnel bilgiyi ortadan kaldırdığı için Platon tarafından reddedilir.
• İdea sözcüğü görmek fiilinden gelir; en üstteki idea İyi İdeasıdır ve Güneş ile simgelenir.
• Beyaz kâğıdı tanımak, ruhun önceden gördüğü ideayı anımsamasına (anamnesis) dayanır.
• Menon'daki köle örneği, doğru sanıların yararlı olduğunu ama temellendirilmedikçe bilgi sayılamayacağını gösterir.
• Mitoslar soyut konuları somutlaştırmak ve anlaşılmasını kolaylaştırmak için kullanılır.

Platon: ruh, ahlak, devlet ve Er mitosu

• Ruhun akıl bölümünün erdemi bilgelik, öfke bölümünün erdemi yiğitlik, iştah bölümünün erdemi ölçülülüktür; uyum adaleti doğurur.
• Yöneticiler bilgelik, askerler cesaret, üreticiler ölçülülük erdemiyle anılır; devletin ideası adalettir.
• Başta filozof kral bulunmalı; kadınlar da yetenekliyse koruyucu olabilir.
• Bozuk yönetimler sırasıyla timokrasi, oligarşi, demokrasi ve tiranlıktır; aristokrasi ideal olandır.
• Er mitosu Devlet'in sonundadır: Er ölümden dönüp gördüklerini anlatır; ruhlar yaşamlarını özgürce seçer ama Zorunluluk (kader) egemendir.
• Mitos ruh göçünü işleyerek Pythagoras'ın öğretisini yeniden gündeme getirir; insan seçimlerinden sorumludur.

Aristoteles: varlık, bilim ve etik

• Her varlık madde (potansiyel) ve formun (aktüalite) birleşimidir; dört neden içinde heykeltıraş fail nedendir.
• Metafizikte madde-form, kuvve-fiil, töz-iliniek çiftleri temeldir.
• Bilimler teorik, pratik ve üretici olarak üçe ayrılır; retorik ve poetika üretici bilimlerdir.
• Mantık yapıtları Organon adıyla toplanır; Metafizik bunun dışındadır.
• Canlılar bitkisel, hayvani ve insani ruh olarak sıralanır.
• Mutluluk (eudaimonia) tüm eylemlerin son amacıdır; toplumun temeli ailedir, aileler köyü, köyler kenti oluşturur.
• Tecrübi bilgi tikeldir, öğretilemez ve duyumların üzerindedir.

Lykeion, retorik ve poetika

• Lykeion (Peripatos) MÖ 335'te kuruldu; Aristoteles yürüyerek ders verdiği için Peripatetikler denir.
• Akademeia'dan farkı: yönetim değişimi, şölenler ve halka açık dersler; araştırma mantıktan siyasete uzanır.
• Straton ve sonrasında okul özgünlüğünü yitirip Aristoteles'in yapıtlarını korumaya ve yorumlamaya yönelmiştir.
• Retorik ikna amaçlıdır, ispat dışı araçlara da başvurur; yalnızca önerme ve kanıta dayanmak diyalektiğe özgüdür.
• Söylevler siyasi, adli ve övgü türündedir; yalnızca dinleyici konumundaki kitle övgü konuşmalarındadır.
• Katharsis trajedide acıma ve korkudan arınmadır; poiesis üretme, yapma demektir.

Helenistik dönem: Stoa ve Epikuros

• Stoa: doğayla uyumlu yaşam; mantık kabuk, fizik ağaç, ahlak meyvedir ve asıl hedeftir.
• Stoa fizikte Herakleitos'tan, ahlakta Sokrates'ten, mantıkta Aristoteles'ten yararlanmıştır.
• Kölelik gibi dış koşullar erdemi etkilemediği için Stoacılar kabullenmeyi öğütler.
• Seneca, Posidonios, Marcus Aurelius ve Kleanthes Stoacıdır; Antisthenes Kynik'tir.
• Marcus Aurelius'un Yunanca yapıtı Ta Eis Eauton'dur.
• Epikuros hazzı ruhsal dinginlik (ataraksia) olarak anlar; felsefe ruhu korkulardan arındıran şifadır.
• Atomculuğu Demokritos'tan alır; clinamen atomların sapmasıdır ve özgürlüğü açıklar.
• Epikuros'ta tanrılar atomlardan oluşur ama ölümsüz ve mutludur, dünyaya karışmaz.

Roma: Cicero ve Seneca

• Humanitas, paideia ile philanthropia birleşimidir; eğitim, incelik, hoşgörü ve insani sorumluluğu kapsar.
• Müfredat hitabet, felsefe, tarih, edebiyat ve hukuktur; siyaset ders değil uygulama alanıdır.
• İnsanı ayıran konuşma yetisi olduğundan eğitimin merkezi retoriktir.
• İdeal insan insani bilimlerle yetişen insandır; Aristoteles'in Retorik'i Cicero'yu etkilemiştir.
• Aristoteles'in Nikomakhos'a Ahlak'ından esinlenen Romalı Seneca'dır.

Geç Antik: Plotinos, Augustinus, Boethius

• Plotinos: Bir'den taşma (emanatio) ile önce Nous, sonra Ruh, en altta ışıksız madde gelir.
• Ruh bedene girince sınırlanır; insan aklı Nous'tan pay aldığı için Bir'i seyredebilir. Yazılarını Porphyrios Enneades'te toplamıştır.
• Augustinus Tanrı'ya gönül gözüyle ulaşmış, hakikati iç benlikte aramış, öğrenmeyi hatırlama saymıştır.
• Augustinus doğada güzellik ve oranda Tanrı'nın izini görür; hafıza duyu imgeleriyle dolu bir hazinedir; eseri Confessiones'tir.
• Boethius Felsefenin Tesellisi'ni zindanda yazmıştır; Fortuna talihtir, kader ilahi öngörünün zaman içindeki açılımıdır.
• Boethius insanı akıl sahibi ve ölümlü canlı sayar; Tanrıça Felsefe'nin giysisinde Pi pratik, Theta kuramsal felsefeyi gösterir.

Episteme / doxa

Episteme idealara dayanan kesin bilgi, doxa duyulara bağlı değişken sanıdır.

Anamnesis

Ruhun doğmadan önce gördüğü ideaları anımsaması.

Sophrosyne

Arzuları akla bağlayıp dizginleyen ölçülülük erdemi.

Phronesis

Pratik bilgelik, sağduyu.

Hilemorfizm

Varlığın madde ve formdan oluştuğu Aristoteles kuramı.

Katharsis

Trajedi aracılığıyla acıma ve korkudan arınma.

Eudaimonia

Tüm eylemlerin son amacı olan mutluluk.

Clinamen

Atomların rastlantısal yön sapması.

Ataraksia

Epikuros'un hedeflediği sarsılmaz ruhsal dinginlik.

Emanatio (sudûr)

Bir'in kendi doluluğundan varlıkları taşırması.

Humanitas

Cicero'da eğitimle ulaşılan ideal insanlık.

Fortuna

Boethius'ta kişileştirilen kör talih.

• Ruh bölümleri karıştırılmaz: iştah karın bölgesinde, heyecan göğüstedir; erdemler bilgelik, yiğitlik, ölçülülük olarak eşleşir.
• Plotinos'ta Bir'den ilk çıkan Ruh değil Nous'tur; madde en altta ve ışıksızdır.
• Peripatos adı yürüyerek ders vermeden gelir; Lykeion yalnızca doğa araştırmasıyla sınırlı değildir.
• Antisthenes Kynik, Seneca ve Marcus Aurelius Stoacıdır; Metafizik Organon'a girmez.
• Aristokrasi Platon'da ideal yönetimdir, bozuk biçimler arasında sayılmaz.