AUZEF İş Hukuku Çıkmış Sorular

İş Hukuku dersi, işçi ile işveren arasındaki bağımlı çalışma ilişkisini, bu ilişkinin kurulmasını, çalışma sürelerini, ücreti, sona ermesini ve iş sağlığı ve güvenliğini 4857, 6098, 6331 ve 1475 sayılı mevzuat çerçevesinde ele alır.

Tarihçe ve temel ilkeler

• İş Hukuku, Sanayi Devrimi sonrasında işçiyi kötü koşullara karşı korumak amacıyla doğmuştur.
• Gelişmede devletin koruyucu müdahaleleri ile işçi ve işveren örgütlenmeleri etkili olmuştur.
• Osmanlı'da çalışma hayatını düzenleyen ilk metin 1865 tarihli Dilaver Paşa Nizamnamesi'dir.
• Kanun boşluğunda ve tereddütte işçi lehine yorum ilkesi uygulanır.

Kapsam ve taraflar

• Kanun işçi, işveren, işveren vekili ve ustabaşını kapsar; çırak kapsam dışındadır.
• İşçi gerçek kişidir, ücret karşılığı ve bağımlı çalışır; işveren adına hareket etmek işveren vekilinin niteliğidir.
• Spor kulübü antrenörleri iş sözleşmesiyle çalıştığından Kanun'a tabidir.
• El sanatı işlerinde iş evde görülür, yalnız yakın akrabalar çalışır; bu işler Kanun dışındadır.
• İşyeri, maddi ve maddi olmayan unsurların işçiyle örgütlendiği birimdir; işletme ise birden çok işyerini çatısında toplar.
• Muvazaa saptanırsa alt işveren işçileri baştan asıl işverenin işçisi sayılır.

İş sözleşmesi

• İş sözleşmesini diğer iş görme sözleşmelerinden ayıran öğe bağımlılıktır.
• TBK'da iş sözleşmesinin karşılığı hizmet sözleşmesidir.
• Kural şekil serbestisidir; belirsiz süreli sözleşme sözlü olabilir, bir yıl ve üzeri süreli, çağrı üzerine ve takım sözleşmeleri yazılı yapılır.
• Deneme süresi en çok iki aydır, toplu sözleşmeyle dört aya çıkar; bu sürede tazminatsız fesih mümkündür.
• Sınırlı ehliyetsizler veli veya vasi izniyle sözleşme yapar; eşin izni aranmaz.
• Çağrı üzerine çalışma kısmi süreli sözleşmenin özel türüdür.
• Ödünç iş ilişkisi en çok altı ay kurulur ve en fazla iki kez yenilenir.

Tarafların borçları

• İşçinin asıl borcu iş görmek, işverenin asıl borcu ücret ödemektir.
• Sadakat borcu iyi niyet, sır saklama ve rekabet etmeme borçlarını içerir.
• Güvenlik önlemlerine uymamak özen borcu ile emir ve talimatlara uyma borcunu ihlaldir.
• İşveren haklı sebep olmadan işçileri ayıramaz; ihlalde dört aya kadar ücret tutarında tazminat istenir.
• Engelli çalıştırma oranı özel sektörde %3, kamuda %4'tür.

Ücret ve çalışma süreleri

• Ücret, iş karşılığı işveren veya üçüncü kişilerce sağlanan ve para olarak ödenen tutardır.
• Prim, ikramiye ve komisyon ücret ekleridir; fazla çalışma ücreti ayrı bir türdür.
• Ücret, kıdem, ihbar tazminatı, yıllık izin ücreti ve fazla çalışma alacakları beş yılda zamanaşımına uğrar.
• Haftalık 45 saati aşan çalışma fazla çalışmadır ve %50 zamlı ödenir; mevsimsel yoğunluk genel sebeple fazla çalışmadır.
• Hamile, emziren, 18 yaşından küçük, raporlu ve kısmi süreli çalışana fazla çalışma yaptırılamaz.
• Ara dinlenmesi dört saate kadar 15 dakika, dört ile yedi buçuk saat arası 30 dakika, daha uzunda en az 1 saattir.
• Telafi çalışması günde üç saati aşamaz; yoğunlaştırılmış iş haftasında ortalama 45 saat korunur.
• Zorlayıcı sebep bir haftadan uzun engellerse çalışılmayan her gün için yarım ücret verilir.

Yıllık izin ve tatiller

• İzin hakkı aynı işyerinde en az bir yıl çalışmayla doğar.
• Süre 14, 20 veya 26 iş günüdür; beş yıla kadar 14, beşten fazla ve on beşten az 20, on beş ve üzeri 26 gündür.
• İzin kural olarak kesintisiz kullanılır; anlaşmayla bölünebilir, bir parça on günden az olamaz.
• Yıllık izin için gerekirse en çok 4 gün ücretsiz yol izni talep edilir.
• Bir yıldan kısa mevsimlik ve kampanya işlerinde yıllık izin hükümleri uygulanmaz.
• 29 Mayıs genel tatil günleri arasında yer almaz.

Fesih ve tazminatlar

• Belirsiz süreli sözleşmelerde bildirim süreleri 2, 4, 6 ve 8 haftadır; süre bildirim gününe denk gelen günde biter.
• Bildirim sürelerine uymayan taraf ihbar tazminatı öder.
• Bildirim süresince işçiye günde en az iki saat iş arama izni verilir.
• Kıdem tazminatı için en az bir yıl kıdem ve kanundaki sebeplerden biriyle sona erme gerekir; geciktirilirse en yüksek mevduat faizi işler.
• Ücretin ödenmemesi ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık sayılır ve işçiye derhal fesih hakkı verir.
• Haklı fesih hakkı olayın öğrenilmesinden itibaren altı iş günü ve fiilden itibaren bir yıl içinde kullanılır.
• İşçi ölürse bakmakla yükümlü olduğu yakınlara ölüm tazminatı ödenir.
• İşe iade davası öncesinde arabulucuya başvurmak zorunludur.

İş sağlığı ve güvenliği

• İş sağlığı ve güvenliği 4857'de değil 6331 sayılı Kanun'da düzenlenir.
• Kurul için elli veya daha çok çalışan ve altı aydan uzun süren sürekli iş birlikte aranır.
• Hayati tehlikede işi üç müfettişten oluşan heyet durdurur.
• Çok tehlikeli işyerlerinde risk değerlendirmesi yapılmamışsa iş durdurulur.
• OSGB, Bakanlıkça yetkilendirilmiş ortak hizmet birimidir.

Bağımlılık

İşçinin işverenin yönetim ve denetimi altında çalışmasıdır; iş sözleşmesinin ayırıcı öğesidir.

Sadakat borcu

İşçinin işverenin çıkarını gözetmesi, zarar vermemesi, sır saklaması ve rekabet etmemesidir.

İşyeri uygulaması

İşverenin sürekli ve düzenli yinelediği genel davranıştır; işçi lehine kazanılmış hak doğurabilir.

Muvazaa

Asıl işveren-alt işveren ilişkisinin göstermelik kurulmasıdır; işçiler baştan asıl işverenin sayılır.

İhbar tazminatı

Bildirim sürelerine uyulmadan yapılan fesihte karşı tarafa ödenen tazminattır.

Kıdem tazminatı

En az bir yıl çalışmış işçiye kanunda sayılan sebeplerle sözleşme sona erince ödenen tazminattır.

Fazla çalışma

Haftalık 45 saati aşan çalışmadır; zamlı ücretle ödenir.

Hazırlama, tamamlama, temizleme işleri

Asıl işin öncesinde veya sonrasında zorunlu yapılan işlerdir; saat başına %50 artırımlı ücretlendirilir.

Telafi çalışması

İşin durması halinde kaybedilen sürenin sonradan çalışılarak giderilmesidir.

Stajyer

Kuramsal bilgisini uygulamayla pekiştirmek için işyerinde bulunan kişidir; çıraktan farklıdır.

OSGB

İşverenlere iş sağlığı ve güvenliği hizmeti sunan, yetkili ortak birimdir.

• Belirsiz süreli sözleşme yazılı olmak zorunda değildir; sorularda en sık çıkan yanlış seçenek budur.
• Çırak ve stajyeri karıştırma: çırak 3308 sayılı Kanun'a tabidir ve İş Kanunu kapsamı dışındadır.
• Düzenleme borcu, sadakat borcunun yan borcu sayılmaz.
• Sayıları ayır: deneme 2-4 ay, iş arama izni günde 2 saat, fesih için 6 iş günü ve 1 yıl, zamanaşımı 5 yıl.
• İşveren vekili ve hazırlama-tamamlama işlerinde yanlış şıkları 'hiçbir fark yok' ve 'öncelikli yer' gibi mutlak ifadelerde ara.