AUZEF İslam Ahlak Esasları Çıkmış Sorular

Ders, İslam ahlak düşüncesinin kaynaklarını, tarihsel gelişimini ve başlıca ekollerini ele alır. Cahiliye mirasından kelam, felsefe, tasavvuf ve edep yazınına uzanan çizgi ile bu alanın önemli eser ve düşünürleri incelenir.

Ahlakın Konusu ve İslami İlimlerdeki Yeri

• Ahlak felsefesi iyi-kötü, doğru-yanlış, erdem, adalet ve yiğitlik gibi konuları inceler; bilimin ne olduğu sorusu bilgi felsefesine girer.
• Ahlakı doğrudan asıl konu edinen İslami ilim tasavvuftur; fıkıh ve kelamda ahlak ikincil konudur.
• Tûsî'ye göre ahlak ilminin konusu, iradeyle güzel veya çirkin davranışın kaynağı olması yönünden insan nefsidir.
• Hanefî şârihler fıkıh tanımını akait, kelam, ahlak ve tasavvufu da kapsayacak biçimde geniş yorumlamıştır.
• İslam ahlakında erdem, ifrat ve tefrit uçlarının ortası olan vasattır.

Cahiliye Dönemi ve Kaynaklar

• Cahiliye ahlakının zirvesi mürüvvettir; yiğitlik, cömertlik, konukseverlik ve koruyuculuk gibi olumlu erdemleri toplar.
• İslam cömertlik gibi yönleri korumuş, kibir ve kan davasını ayıklamış, yerine takvayı koymuştur.
• Dönem için kaynaklar şiir mecmuaları, masallar, hikemiyat, kıssalar, Kur'an ve hadislerdir; tek kaynak şiir değildir.
• Pratik felsefe eserleri sonradan yazıldığı için Cahiliye kaynağı sayılmaz.
• Sözlü kültür (atasözü, hikâye, vaaz) İslam ahlak birikiminde önemli rol oynamıştır.

Dış Kültürler ve Çeviri Faaliyeti

• Mevrûse, İslam öncesi Yunan, Fars, Hint mirası ile İslam döneminde oluşan ahlak birikiminin bütünüdür.
• Kelile ve Dimne Sanskritçe kaynaklardan Pehlevice'ye, sonra İbnü'l-Mukaffa' ile Arapçaya aktarılmıştır; Hint etkisinin örneğidir.
• İran mirası en çok siyaset ahlakında, yani Siyasetname türünde iz bırakmıştır.
• Çeviriler yalnız M.Ö. filozoflarla sınırlı değildir; Galen ve Porphyrios gibi sonraki düşünürler de çevrilmiştir.
• Galen'in Yunanca aslı kayıp Muhtasar fi'l-ahlâk eseri, Eflâtun ile Aristo'yu uzlaştırır ve İslam filozoflarına temel olmuştur.

Kelam ve Ahlak

• İyi-kötünün akılla bilinip bilinemeyeceği hüsün-kubuh başlığı altında tartışılmıştır; hayır-şer meselesiyle ilişkilidir.
• Eş'ariyye'ye göre Allah'ın fiilleri amaç ve gerekçeye bağlı değildir, insani ölçülerle değerlendirilemez.
• Mu'tezile'nin temelinde tevhid ve adalet vardır; adalet, Allah'ın tüm fiillerinin güzel olması ve zulmetmemesidir.
• Mu'tezile adaletin gerçekleşmesi için insanın özgür iradeli olması gerektiğini savunur.
• Va'd ve vaîd, itaat edene ödül ve isyan edene cezanın kesin gerçekleşeceği ilkesidir.
• Mâtürîdîler vahiyden önceki sorumluluk konusunda tek görüşte değildir; 'hepsi birleşir' demek hatalıdır.

Felsefi Ahlak

• Aristoteles Muallim-i Evvel sayılır; Nikomakhos'a Etik eseri etkili olmuştur ve erdemleri adlandırmanın zorluğuna dikkat çekmiştir.
• İbn Miskeveyh Tehzîbü'l-Ahlâk'ta hikmet, şecaat, iffet ve adalet erdemlerini akıl, öfke, şehvet güçleriyle eşleştirmiştir.
• Tehzîbü'l-ahlâk adını taşıyan üç filozof: Yahya b. Adî, Sabit b. Sinan, İbn Miskeveyh.
• İbn Sina'ya göre insani güçler bilme (teorik) ve eyleme (pratik) güçleridir; eş-Şifa'da bazı fiillerin yasaklanması savunulur.
• Meşşâî psikoloji klasikleri Aristoteles, İbn Sina, İbn Bacce, İbn Rüşd'dür; Kirmânî'nin eseri İsmaili çizgidedir.
• Çağdaş düşünür M. A. Draz ahlakı Kur'an merkezinde kurar.

Tasavvuf, Zühd ve Ruhani Tıp

• Tasavvuf, kalbi kibir, riya, hasetten arındırmayı ve nefis terbiyesini hedefleyen içsel yaşamdır.
• Makam kalıcı ve kesbîdir; hâl iradeden bağımsız gelen geçici durumdur.
• Halvet tenha yerde ibadete çekilmektir; sûfîler biçimi konusunda ortak görüşte değildir.
• Dünyadan çekilen zahid gruplara erken dönemde mu'tezile (ayrılanlar) denmiştir; kelamdaki Mutezile ile karıştırılmamalıdır.
• Zühd döneminde yoğun felsefi tartışma yoktu; felsefi tasavvuf sonradan İbn Arabî ile gelişti.
• Münciyât kurtarıcı övülmüş fiilleri ifade eder; Belhî ruh sağlığı ile ahlakı birlikte ele almıştır.
• Osmanlıda Kınalızâde, Taşköprüzâde, Birgivi ve Hadimi Gazzâlî çizgisindedir; et-Tarîkatü'l-Muhammediyye Birgivî'nindir.

Edep, Siyaset ve Mizaç Yazını

• Edep, güzel davranış ve nezaket kurallarıdır; hadiste terbiye anlamı edeb kökünden eddebenî ile verilir.
• Uyûnu'l-ahbâr İbn Kuteybe'nin, Edebü'd-dünyâ ve'd-dîn ile el-Ahkâmü's-sultaniyye Mâverdî'nindir.
• es-Siyasetü'ş-şer'iyye İbn Teymiyye'nindir; Siyasetnameler yöneticilere öğüttür, en ünlüsü Nizamülmülk'ündür.
• Edebü'l-kâtib bürokratlara, Edebü'l-kādî kadılara, Edebü'l-müftî müftülere yöneliktir.
• Kitâbü'l-edeb bölümü Kütüb-i Tis'a'nın hepsinde değil, bazılarında bulunur.
• Mizaç tipleri Demevi, Safravi, Balgami, Sevdai'dir; ahlât-ı erbaa kan, safra, sevda, balgamdır.
• Firaset Taşköprizâde'nin tasnifinde doğa bilimleri içindedir; İmam Mâlik firaset kaynaklarından değildir.

Mürüvvet

Cahiliye Araplarında yiğitlik, cömertlik ve koruyuculuğu kapsayan en yüce erkek ideali.

Mevrûse

İslam öncesinden devralınan ve İslam döneminde oluşan ahlak mirasının bütünü.

Hüsün-kubuh

İyi ve kötünün akılla bilinip bilinemeyeceği tartışmasını anlatan kavram çifti.

Vasat

Aşırılık ve eksiklik uçları arasındaki denge hali; erdem.

Hâl

Kalbe iradeden bağımsız gelen geçici manevi durum.

Makam

Sûfînin gayretle ulaştığı kalıcı ruhsal derece.

Halvet

İbadet için insanlardan uzak, tenha yerde yaşamayı seçmek.

Ahlât-ı erbaa

Vücuttaki dört sıvı: kan, safra, sevda ve balgam; mizaç tiplerinin dayanağı.

Anasır-ı erbaa

Dört unsur: ateş, hava, su ve toprak.

Firaset

Dış görünüşten karakteri anlama sanatı.

Siyasetname

Yöneticilere adalet ve devlet ahlakı üzerine öğüt veren eser türü.

Edep

Allah'a ve insanlara karşı davranışı belirleyen nezaket ve terbiye kuralları.

• Mutezile (kelam mezhebi) ile erken dönemdeki dünyadan çekilen zahidlere verilen mu'tezile adı karıştırılmamalıdır.
• Ahlât-ı erbaa (dört sıvı) ile anasır-ı erbaa (dört unsur) ayrımına dikkat edilmelidir.
• 'Hepsi', 'tümü', 'yalnızca', 'tek kaynak' gibi kesin ifadeler içeren seçenekler çoğunlukla yanlıştır.
• Eser-yazar eşleşmelerinde Tehzîbü'l-ahlâk (İbn Miskeveyh), Uyûnu'l-ahbâr (İbn Kuteybe), el-Ahkâmü's-sultaniyye (Mâverdî) ve es-Siyasetü'ş-şer'iyye (İbn Teymiyye) ayrı tutulmalıdır.
• Makam kalıcı, hâl geçici olandır; bu ayrım sık sorulur.