AUZEF İslam Hukukuna Giriş Çıkmış Sorular

Ders, İslam hukukunun (fıkhın) kaynaklarını, tarihî gelişimini, mezhep ve eser geleneğini, usul kavramlarını, yargı ve siyaset ilişkisini, Osmanlı'daki uygulamayı ve modern dönemdeki hukuk dönüşümünü ele alır.

İlim, vahiy ve fıkıh usulü

• Vahiy iki türlüdür: lafzı ve manası Allah'a ait olan metluv (Kur'an) ile sünneti oluşturan gayr-i metluv.
• Vahiy nihai gerçekliğe ulaştıran temel ve en güvenilir kaynak sayılır, yollardan yalnızca biri değildir.
• Fıkıh usulü, kaynaklardan değişen şartlara göre hüküm çıkarmanın yöntemini ve kuramsal temelini belirler.
• Nakli ilimlerin temeli vahye ve Hz. Peygamber'in uygulamalarına dayanır.
• İslami ilimler, yerel mesajı evrensel ve bilimsel bir anlatıma kavuşturmak için doğmuştur; tevhidin kelamla felsefi zemine oturması buna örnektir.

Hükümler ve deliller

• Teklifi hükümler: vacip, haram, mekruh, mendup, mübah. Batıl ise vaz'i hükümdür.
• Şer'î meselenin unsurları fiil, hüküm ve delildir.
• Lafız delaletinde açıktan kapalıya sıra: muhkem, müfesser, nass, zahir, hafi, müşkil, mücmel, müteşabih.
• İbare/mantuk ile delalet/mefhum ayrımı zahir mana delili başlığında işlenir.
• İstishab, aksi ispatlanmadıkça mevcut durumun sürdüğünü kabul eder; eşyada ibaha ve beraet-i zimmet bunun uygulamasıdır.
• Gaye ve mana esaslı deliller: istislah, istihsan, örf, kavâid-i külliye. Şer'u men-kablena bunlardan değildir.

Fıkhın tarihî gelişimi ve ekoller

• Sahabe döneminde kaynaklar Kur'an, sünnet, icma ve kıyas/içtihattır; tahriç sonraki dönemin yöntemidir.
• Tabiun devrinde fıkıh Medine (nakil ağırlıklı) ve Küfe (re'y ağırlıklı) merkezlerinde yoğunlaşmıştır.
• Irak ekolünün temelini Abdullah b. Mesud atmış, öğrencisi Alkame b. Kays öne çıkmıştır.
• Mezhepler hicri 2-3. yüzyılda müçtehit imamlar döneminde biçimlenmiştir.
• Fakihlerin ayrılığı nasa ulaşma ve yorum farkı, siyasi etkiler, toplumsal ortamdan kaynaklanır; Roma-Sasani etkisi gerekçe sayılmaz.
• Davud ez-Zahiri yalnızca zahir anlama itibar etmiş, kıyası kabul etmemiştir.
• Zeydiler amelde Sünnilere, özellikle Hanefilere en yakın Şiî koldur.

Mezhepler ve eser geleneği

• Hanefi: Zahiru'r-rivaye (Muhammed'in altı kitabı), el-Kafi, el-Mebsût, Nevazil/Vakıat, Mutün-i Erbaa, el-Hidaye, Reddü'l-Muhtar.
• Hanefi tabakalarında meselede müçtehit, imam ve ilk talebelerin hüküm vermediği konuda içtihat eder.
• Maliki: Medine ameli, âhad habere tercih edilir; el-Muvatta ve el-Müdevvene temel eserlerdir.
• Şafii: el-Ümm, el-Mühezzeb, Minhâcü't-tâlibîn. Hanbeli: mesâil, el-Câmi (Hallâl), Muhtasaru'l-Hirakî, el-Muğni, Keşşâfü'l-kınâ'.
• Ebu Hanife kıyasın sakıncalı sonuç verdiği yerde istihsana başvurur.
• Fetva mecmuaları, şurût ve sicillât ile el-Fıkhu'l-mukâren de fıkıh literatürü içindedir.

Yargı ve siyaset

• Kadılık farz-ı kifayedir.
• Kazanın rükünlerinden mahkûmun-aleyh aleyhine hüküm verilen kişidir; mahkûmun-leh lehine, mahkûmun-bih dava konusudur.
• Olayın ispatında ikrar, şahitlik, yemin ve nükül kullanılır; fetva ispat vasıtası değildir.
• Siyaset-i şer'iyye kitapları ağırlıklı ceza hukuku ve muhakeme usulünü içerir; İbn Teymiyye bu alanda eser vermiştir.
• Hisbe görevlisi muhtesip, vali'l-hisbe, mütevelli adlarıyla anılır.

Osmanlı hukuku ve eğitim

• Osmanlı resmî mezhebi Hanefiliktir; kadı beratlarında esahh-ı akvâl ile hükmetme şartı vardır.
• Osmanlı'da şer'î ve kanun davalarına aynı çatı altında bakılır, ayrı mahkeme yoktur.
• İslam hukuku özel hukukta gelişmiş, anayasa ve idare hukukunda sınırlı kalmıştır.
• Nizamiye Medreseleri dinî ilimlerin yanında idari ve aklî ilimler de okutmuştur.
• Klasik fıkıh eğitimi standart müfredatlı resmî bir sistem değil, hoca-talebe ilişkisine dayanırdı.
• Muallimhane-i Nüvvâb 19. yüzyılda modern hukuk eğitimi için açılmıştır.

Modern dönem

• Mecelle, fıkhı madde biçiminde kanunlaştırmıştır; borçlar, eşya ve usul hükümleri vardır, aile ve miras yoktur.
• Tanzimat ve Islahat fermanları zimmî statüsüne ve cizyeye son vermiştir.
• Tevhid-i Tedrisat Kanunu (3 Mart 1924) medreselerin kapanmasına yol açmıştır.
• Resepsiyon, başka ülkenin hukukunu alma demektir; 1926'da İsviçre Medeni Kanunu alınmıştır.
• Senhûrî Mısır Medeni Kanunu'nun hazırlanmasında öncü olmuştur.
• İhya hareketinin temsilcileri Şevkânî ve Muhammed b. Abdülvehhab'dır.

Telfik

Bir işlemin kısımlarını farklı mezheplere göre yapıp karma uygulama oluşturmak.

İstihsan

Genel kıyası bırakıp daha adil ve maslahata uygun güçlü delili seçmek.

İstishab

Aksine delil yoksa mevcut durumun devam ettiğine hükmetmek.

Zahiru'r-rivaye

İmam Muhammed'in Ebu Hanife ve Ebu Yusuf görüşlerini güvenilir aktaran altı kitabı.

Nevazil

İlk dönemden sonraki yeni meselelere verilen fetvaların derlendiği eserler.

Farz-ı kifaye

Yeterli sayıda kişi yapınca diğerlerinin sorumluluktan kurtulduğu yükümlülük.

Esahh-ı akvâl

Hanefi mezhebinde en sahih sayılan görüşe göre hüküm verme ilkesi.

Resepsiyon

Bir devletin başka ülkenin kanunlarını aynen ya da az değişiklikle alması.

Metluv ve gayr-i metluv vahiy

Namazda okunan Kur'an ile Kur'an dışı ilham edilen sünnet.

Siyaset-i şer'iyye

Yönetim, ceza ve muhakeme konularını şer'î esaslarla işleyen literatür.

Mahkûmun-aleyh

Dava sonunda aleyhine hüküm verilen kişi.

Şurût ve sicillât

Sözleşme formülleri ile mahkeme kayıtlarını yazma usulünü gösteren eserler.

• Eser-mezhep eşleştirmelerine dikkat: Muhtasaru'l-Hirakî, el-Muğni ve Keşşâfü'l-kınâ' Hanbeli; el-Mühezzeb Şafii; Reddü'l-Muhtar Hanefi.
• Mahkûmun-aleyh, mahkûmun-leh ve mahkûmun-bih karıştırılmamalı.
• Teklifi hükümler (vacip, haram vb.) ile vaz'i hükümler (batıl vb.) ayrı tutulmalı.
• Muallimhane-i Nüvvâb klasik dönem değil 19. yüzyıl kurumudur; sorularda dışlanan şık olarak çıkar.
• Mecelle'de aile ve miras yoktur; Osmanlı'da çift mahkeme yapısı yoktur.