AUZEF Kartografya Çıkmış Sorular

Kartografya dersi; coğrafyanın dallarını, haritacılığın tarihsel gelişimini, harita türlerini, ölçek ve koordinat hesaplarını, topografya haritalarında yerşekillerinin gösterimini ve profil analizini kapsar.

Coğrafyanın dalları ve tanımı

• Biyocoğrafya, beşeri ve ekonomik coğrafyanın alt dalı sayılmaz.
• Nüfus Coğrafyası fiziki coğrafya dalı değildir; Hidrografya fiziki coğrafya dalıdır.
• Coğrafyayı zor kazanılan, geniş kültür ve coğrafi espri isteyen bilim olarak tarif eden isim Ord. Prof. Dr. Ali Tanoğlu'dur.
• Tanoğlu'nun 'Coğrafya nedir?' yazısı İstanbul Üniversitesi Coğrafya Enstitüsü Dergisi'nde, 1964'te yayımlanmıştır.

Haritacılığın tarihi

• Dünya'nın küre olduğu fikri ilk kez İyonyalı filozof ve gökbilimcilere aittir.
• Bilinen en eski haritalar Anadolu'dadır; ilk harita sayılan duvar resmi Çatalhöyük Haritası'dır.
• Eratosthenes Dünya çevresini ölçmenin ilk esaslarını koymuş, Aneksimeandros Matematik Coğrafya'nın kurucusu sayılmıştır.
• Günümüz kartografyasının temelini Yunanlılar atmıştır; Batlamyus (Ptolemaios) Analemma ve Planisphaerium eserlerinin sahibidir.
• Marshall Adaları yerlileri 19. yüzyıl ortasına dek bambu çubuk ve deniz kabuklarıyla deniz haritası yapmıştır.
• Triangülasyon klasik ölçme yöntemidir, modern teknolojiler arasında sayılmaz.

Harita, projeksiyon ve harita öğeleri

• Harita, yeryüzünün belli oranda küçültülüp düz yüzeye aktarılmasıdır; kartografya sözcüğü kâğıt ve çizgiyle anlatma köklerinden gelir.
• Winkel Tripel en az bozulmaya yol açar; Goode'nin Sinüzoidal projeksiyonunda karalar korunur, okyanuslar yırtılır.
• Ölçek, lejand, isim ve yön oku gereklidir; renk zorunlu değildir.
• Haritanın eşit parçalarından her biri paftadır; MTA 1/500.000 Türkiye Jeoloji Haritası 18 paftadır.
• Coğrafyacı projeksiyon, jeodezi ve fotogrametri ürünü haritaları temel harita olarak kullanır.

Ölçek ve birim hesapları

• Ölçek yazıyla, kesirle ve grafikle gösterilir; orantısal ölçek bu türlerden değildir. Kuzey oku ölçek seçimini etkilemez.
• Altın kural: ölçek büyüdükçe kesrin paydası küçülür, küçüldükçe büyür.
• Planlar 1/1.000–1/10.000, orta ölçekliler 1/250.000–1/800.000, küçük ölçekliler 1/1.000.000–1/100.000.000 arasındadır; atlas haritaları küçük ölçeklidir.
• 1/300.000'de 5 cm² göl 45 km²; 8 km pist haritada 20 cm ise ölçek 1/40.000'dir.
• 1 kara mili 1609 m, 1 deniz mili 1852 m, 1 dönüm 1000 m², 100 hektar 1 km²'dir.

Koordinat sistemi ve saat

• Yer küre üzerinde 180 paralel daire ve 360 meridyen çizilir; meridyenler kutupları birleştirir ve ekvatora diktir.
• Başlangıç Meridyeni Londra'dan geçer; 180° meridyeni tarih değiştirme çizgisidir.
• Her 15 meridyen bir saat dilimi oluşturur, toplam 24 dilim vardır.
• 30° Doğu'da Perşembe 15.00 iken 30° Batı'da saat 11.00, gün Perşembedir.

Harita türleri ve topografya haritaları

• Koroplet haritalar işlev sınıflamasında yer almaz; iklim, hidrografya ve amenajman haritaları işlev gruplarındandır.
• Arazi kullanımını gösteren dağılış haritaları amenajman haritasıdır; dağılış desenini gösteren tür patern haritadır.
• Jeomorfoloji haritası dağılış haritası sayılmaz; dinamik haritalar dağılış haritaları arasındadır; dinamik ulaşım haritasında yeryüzü şekli beklenmez.
• Topografya haritasında yer şekilleri izohipslerle gösterilir; perspektif bir gösterim yöntemi değildir, kabartma yöntemdir; 1/12.500 ölçek yoktur.
• Eküdistans: 1/25.000'de 10 m, 1/50.000'de 20 m, 1/100.000'de 50 m.
• Ek ara izohipsler: 1/25.000'de 2,5 ve 5 m, 1/100.000'de 12,5 ve 25 m.

Elemanter yerşekilleri ve eğim

• İzohipsler sırt çevresini dışbükey dolanır; ani sıklaşma eğim kırığına işaret eder.
• Talveg varsayımsal çizgidir; vadi taban ve iki yamaçtan oluşur; dar, derin, dik vadi boğazdır.
• Çanak etrafı yüksek çukur alan, sahanlık yamaçtaki az eğimli kısım, subölümü sahası komşu vadileri ayıran yüksek alandır.
• Boyun iki yükselti arasında sırtın en alçaldığı yerdir; sağrı tek doruklu dışbükey şekildir.
• Zirve nokta olduğundan eğimi hesaplanamaz, dağ yamacının eğimi hesaplanır; 45° eğim %100'dür.

Profiller ve ana yerşekilleri

• Talveg profili akarsulara özgüdür; profillerin aynı çerçevede üst üste getirilmesi süperimpoze profildir.
• Sırt için enine vadi profili çıkarılmaz.
• Relief amplitüdü vadi tabanı ile yüzey arasındaki yükselti farkıdır ve yarılma derecesini gösterir.
• Ova birikim kökenli, akarsularca yarılmamış düzlüktür; plato derin yarılmış olup talvegle farkı 200-300 m'ye ulaşabilir.
• Dağ, 65°'den fazla dik eğimli yüksek alandır; karstik, oluşum biçimine göre dağ tipi değildir.

Kartografya

Harita yapımı bilim ve sanatıdır; kâğıt ve çizgiyle anlatma köklerinden türemiştir.

Pafta

Basım ve kullanım kolaylığı için bir haritanın eşit parçalarından her biridir.

Temel harita

Coğrafyacının üzerine araştırma sonuçlarını işlediği, başka bilimlerce hazırlanmış haritadır.

İzohips

Topografya haritalarında yer şekillerini gösteren eş yükselti çizgisidir.

Eküdistans

Ardışık izohipsler arasındaki eşit yükseklik farkıdır.

Talveg

Vadi tabanında uzanan varsayımsal çizgidir.

Eğim kırığı

Eğim değerinin bir noktada belirgin biçimde değiştiği yerdir; izohipsler orada aniden sıklaşır.

Subölümü çizgisi

Bitişik havzaları ayıran varsayımsal çizgidir.

Relief amplitüdü

Vadi tabanı ile vadinin oyulduğu yüzey arasındaki yükselti farkıdır; yarılma derecesini gösterir.

Amenajman haritası

Orman, mera, tarım, yerleşim gibi arazi kullanım türlerini gösteren dağılış haritasıdır.

Patern

Unsurların dağılış düzenini desen biçiminde sunan harita türüdür.

Süperimpoze profil

Birden çok profilin aynı çerçevede üst üste bindirilmesiyle elde edilen profildir.

• Ölçek büyüdükçe payda küçülür; büyük, orta ve küçük ölçekli harita aralıklarını birbirine karıştırmamak gerekir.
• Eküdistans değerleri ölçekle eşleşir: 1/25.000 için 10, 1/50.000 için 20, 1/100.000 için 50 metre.
• Zirve nokta olduğu için eğim ve yamaç sorularında yanlış seçenek genellikle zirvedir.
• Ova (birikim, az yarılmış) ile plato (derin yarılmış) farkı, talvegle yükselti farkına bakılarak ayırt edilir.
• Kara mili 1609 m, deniz mili 1852 m; ikisi sık karıştırılır.