AUZEF Kimyasallar ve Tehlikeleri Çıkmış Sorular

Ders, kimyasal maddelerin sınıflandırılmasını, insan sağlığına etkilerini, toksikolojik temel kavramları ve güvenli depolama ile kullanım ilkelerini ele alır. Gazlar, çözücüler, ağır metaller, pestisitler, patlayıcılar ve ilgili yönetmelik hükümleri de kapsamdadır.

Temel kavramlar ve toksikoloji

• Kimyasal risk, bir maddenin zarar verme potansiyelinin çalışma veya maruziyet koşullarında gerçekleşme ihtimalidir.
• LD50, deney hayvanlarının yarısını öldüren dozdur; soluma yoluyla alınan karşılığı LC50 olarak adlandırılır.
• Akut etki kısa süreli maruziyetle çabuk görülür; kronik etki uzun süreli maruziyetle gelişir.
• Mutajen kalıtsal genetik hasar yapar; teratojen gebelikte fetüsün gelişimini bozar.
• Çok toksik maddeler (siyanür, arsenik trioksit, karbonmonoksit) çok küçük miktarda bile öldürücüdür; etikette kuru kafa ve T+ ile gösterilir.
• Aflatoksin, Aspergillus küflerinin ürettiği zehirli ve kanserojen maddedir; küflenmiş tahıl ve yemlerde görülür.

Gazlar

• Basit boğucu gazlar (azot, karbondioksit, metan, etan, propan) zehirli değildir, ancak kapalı alanda oksijen oranını düşürür.
• Kimyasal boğucular (CO, HCN) kana karışıp kimyasal tepkimeyle zehirler.
• Tahriş edici gazlar arasında SO2 ve NO2 bulunur; siyanür bu gruba girmez.
• Asetilen normal koşullarda gazdır, çok yanıcıdır; gözenekli dolgulu tüplerde asetonda çözülmüş saklanır.
• Tıbbi gazlar oksijen ve anestezide kullanılan siklopropan ile azot protoksittir.
• Grizu, metanın havayla yaptığı patlayıcı karışımdır ve kömür madenlerinde oluşur.

Çözücüler (solventler)

• Merkezi sinir sistemini en çok etkileyen kimyasal grup solventlerdir.
• Kloroform klor içerdiğinden halojenli çözücüdür; benzen ve toluen aromatik hidrokarbondur.
• Hidrojen florür karbon içermediği için inorganik çözücüdür.
• Çözücülerle çalışırken ortam havalandırılmalı, yemek, içmek ve sigara yasak olmalıdır.
• Ciltteki boya ve yağı temizlemek için çözücü kullanılmaz, çünkü deriye zarar verir.
• Boya incelticiler organik çözücülerdir; sülfürik asit bu amaçla kullanılamaz.

Ağır metaller

• Civa Hg, bakır Cu, arsenik As simgesiyle gösterilir; Ar argon gazıdır.
• Metalik civa oda sıcaklığında sıvıdır; Minamata hastalığı metil civa zehirlenmesidir.
• Kurşun, su boruları, seramik, akü ve boyalar yoluyla çevreye yayılır.
• Krom bileşikleri tekstil ve deri sanayisinde kullanılır ve sağlık için tehdit oluşturur.
• Kalsiyum, magnezyum, mangan ve titanyum ağır metal sayılmaz.
• ATSDR toksik madde listesinde arsenik birinci sıradadır.

Pestisitler

• Pestisit, zararlı canlıları önlemek, denetlemek veya zararını azaltmak için kullanılan maddedir.
• Rodentisit kemirgenlere, herbisit otlara, fungusit mantarlara, akarisit akarlara, mollusisit yumuşakçalara karşıdır.
• Pigment bir boyar maddedir, pestisit sayılmaz.
• Atropin, organofosfatlı ve karbamatlı pestisit zehirlenmelerinde panzehir olarak kullanılır.
• Pestisitler kullanım ve etki biçimine göre 7 sınıfa ayrılır.

Yanıcı, patlayıcı ve reaktif maddeler

• Parlama noktası, yanıcı sıvı buharının ateşleyiciyle anlık parladığı en düşük sıcaklıktır; sürekli yanma alevlenme noktasıdır.
• Piroforik maddeler havayla temasta kendiliğinden tutuşur.
• Alkali metaller ve karpit suyla tepkimeye girip yanıcı gaz çıkarır; bunlarda su kullanılmaz.
• Amonyum nitrat hem gübre hammaddesi hem güçlü patlayıcıdır; PVC patlayıcı değildir.
• Patlama için yüksek basınç şart değildir; maddenin rengi patlamayı etkilemez.
• Patlayıcı depoları havalandırılır; telsiz ve cep telefonu ile girilmez.
• Oksitleyiciler indirgen maddelerle aynı yerde saklanamaz; radyoaktifler kurşun kap ve penceresiz beton depoda tutulur.

Etiketleme ve mevzuat

• Piktogram, GHS kapsamında tehlikeleri gösteren semboldür.
• S ifadeleri alınacak önlemi, R ifadeleri riski anlatır.
• 28733 sayılı yönetmelik Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca yayımlanmıştır.
• Sağlık gözetimi, çalışanların kimyasal maruziyetiyle ilişkili sağlık durumunun işyeri hekimince izlenmesidir.
• Tehlikeli kimyasal madde, özellikleri veya kullanım biçimi nedeniyle çalışan sağlığı için risk doğurabilen maddedir.

Kimyasal risk

Zarar verme potansiyelinin maruziyet koşullarında gerçekleşme olasılığı.

LD50

Deney hayvanlarının yarısını öldüren doz.

Teratojen

Gebelikte maruziyetle doğumsal kusurlara yol açan etken.

Mutajen

Kalıtsal genetik değişiklik yapan madde.

Akut etki

Kısa süreli maruziyetten sonra çabuk ortaya çıkan etki.

Aerosol

Katı veya sıvı parçacıkların gazda asılı kaldığı sistem; biber gazı kapsaisin içerir.

Piroforik madde

Kendiliğinden alev almaya eğilimli madde.

Oksitleyici madde

Yanıcılarla temasta belirgin ısı açığa çıkaran madde.

Parlama noktası

Buharın dış ateşle anlık parlama yaptığı en düşük sıcaklık.

Sağlık gözetimi

Maruziyetle ilgili sağlık etkilerinin işyeri hekimince izlenmesi.

Piktogram

GHS tehlike sembolü.

• LD50 doz ve ağızdan, deriden veya enjeksiyonla alımla ilgilidir; LC50 soluma yoluyla alınan derişimdir.
• Teratojen doğum kusurlarıyla, mutajen kalıtsal genetik hasarla ilgilidir; karıştırılmamalıdır.
• Civa Hg, bakır Cu; arsenik As, argon Ar eşleştirmelerinde hatalı seçenek sorulur.
• Siyanür boğucudur, tahriş edici değildir; CO2, metan ve propan basit boğucudur, toksik gaz sayılmaz.
• Çözücüyle cilt temizliği, kapalı patlayıcı deposu ve uyumsuz maddelerin birlikte depolanması gibi ifadeler genellikle yanlış seçenektir.