AUZEF Klasik Mantık Çıkmış Sorular

Klasik Mantık dersi, mantığın ne işe yaradığını, dilin temel birimi olan terimleri, önerme türlerini, kıyas ve şartlı çıkarım biçimlerini ve akıl yürütmedeki yanlışlık türlerini ele alır. Amaç, doğru çıkarım yapmayı ve hatalı akıl yürütmeyi fark etmeyi öğretmektir.

Mantığın yeri ve klasik-modern ilişkisi

• Mantık eğitimi almadan düşünebilmek, mantık biliminin yararsız olduğunu göstermez.
• Mantık matematik, felsefe, bilgisayar bilimleri ve elektronik devrelerde uygulanır; evrenin oluşumu bu alanlardan sayılmaz.
• Klasik mantığın kurucusu Aristoteles'tir; modern mantık onun üzerine kurulmuştur ve ikisi arasında süreklilik vardır.
• Modern mantığın üstünlüğü kullandığı dilden gelir; klasik mantık ise konuşma dilindeki akıl yürütmelere uygulanır.
• Gündelik dildeki mantıklı olmak sözü yalnızca sanat kaygısıyla sınırlı değildir.

Terimler ve türleri

• Terimler, dilde kendi başına anlam taşıyan en küçük birimlerdir.
• Somut terimlere örnek olarak uzay verilmiştir; kibar ise somut sayılmamıştır.
• Bağıl terim başka bir varlıkla ilişki gerektirir; anne buna örnektir.
• Mutlak terim tek başına düşünülür; mekân buna örnektir.
• Çelişik terimler arasında üçüncü seçenek yoktur: insan ile insan olmayan gibi.
• Kap gibi sözcükler birden çok anlam taşıyabilir (çok anlamlılık).

Kullanma ve anma

• Kullanmada sözcük bir nesneyi gösterir; anmada sözcüğün kendisinden söz edilir ve tırnak içine alınır.
• Köpek büyük ünlü uyumuna uyar cümlesinde sözcük anılmıştır.
• Şemsiyeni almayı unutma cümlesinde sözcük nesneyi göstermek için kullanılmıştır.
• Rakam ile sözcük aynı şey sayılmaz: tırnaklı 1 eşit değildir tırnaklı bir.
• Bir üç harflidir ve insan beş harflidir önermelerinde sözcükler anılmıştır ve anma açısından doğrudur.

Önermeler ve özellikleri

• Önerme doğru ya da yanlış olarak değerlendirilebilen haber cümlesidir; soru ve ünlem cümleleri önerme değildir.
• Çok güzel gibi beğeni bildiren ünlem bir yargı taşısa da önerme sayılmaz.
• Dört temel önerme: tümel olumlu, tümel olumsuz, tikel olumlu, tikel olumsuz.
• Nicelik tümel ya da tikel, nitelik olumlu ya da olumsuzdur; ikisi birlikte mantıksal özelliği belirler.
• Bazı kuşlar uçmaz ve bazı insanlar şarkı söylemez tikel olumsuzdur; bazı çiçekler papatyadır nitelikçe olumludur.
• Her önermenin bir doğruluk değeri vardır.

Kıyas ve zincirleme kıyas

• Kıyas kalıpları öncüllerin şekli ve türüyle gösterilir; geçerlilik, şekil üzerindeki bölgelerin taranması ve yıldız konulmasıyla sınanır.
• Örnek kalıp sorularında sonuç önermesinde belirli bölgelerin (örneğin 2 ve 5) taranmış olması istenir.
• Zincirleme kıyasta halkalar art arda bağlanır; ilk özne ile son yüklem sonuçta birleşir (A'lar E'dir).
• Eksik halka sorularında zincirin kopan yeri tamamlanır, örneğin Bütün A'lar B'dir.
• Bütün tembeller gibi o da mutsuzdur gibi bir öncülü söylenmeyen çıkarım eksik önermeli kıyastır.

Şartlı kıyaslar

• Modus ponens: öncül olumlanır, sonuçta ardıl olumlanır (çok çalıştım, başarılı oldum).
• Modus tollens: ardıl değillenir, sonuçta öncül değillenir.
• Öncülü yadsıyıp ardılı yadsımak geçerli bir biçim değildir; yağmur örneği ve bahar örneği bu hatayı taşır.
• Uzun ve bileşik önermelerde de aynı kural geçerlidir; önemli olan öncül ile ardılı doğru ayırmaktır.

Ayrık kıyaslar

• Modus ponendo tollens: bileşenlerden biri olumlanır, diğeri değillenir (Mecidiyeköy'e gittim, Kadıköy'e gitmedim).
• Bu kıyasta ikinci öncül ilk öncülün herhangi bir bileşenini olumlayabilir.
• Modus tollendo ponens: bileşenlerden biri değillenir, diğeri olumlanır (sinemaya gitmedim, maça gittim).
• Bileşenler uzun önermeler olsa da yöntem değişmez.

Formel yanlışlar ve formel olmayan yanlışlıklar

• Formel yanlışlık akıl yürütme sürecindeki hatadan doğar; kaynağı mantık kurallarına, kıyas kurallarına uyulmamasıdır.
• Her insan yanılır önermesinden hiçbir insan doğruyu bilemez sonucunu çıkarmak zaman operatörünün yanlış kullanımıdır.
• Non sequitur: sonuç öncüllerden mantıksal olarak çıkmaz. Ignoratio elenchi: öncüllerle ilgisiz sonuca varılır.
• Secundum quid: bir ilke koşulları ve istisnalar gözetilmeden uygulanır.
• Ad ignorantiam bilgisizlikten, ad baculum güç kullanımından, ad misericordiam merhamet uyandırmadan, ad hominem kişiye dayanmaktan doğar.
• Ad populum, kalabalığın duygu ve tercihlerine dayanır; fallacia plurium interrogationum karışık ve çok yönlü sorudan doğar.
• Aksan, bütünleme, bölme ve çok anlamlılık dil kaynaklı yanlışlıklardır.

Terim

Dilde kendi başına anlam taşıyan en küçük birimdir.

Bağıl terim

Anlamı başka bir varlıkla kurulan ilişkiye bağlı olan terimdir, örneğin anne.

Çelişik terimler

Aralarında üçüncü bir seçenek bulunmayan terim çiftidir, örneğin insan ve insan olmayan.

Anma

Sözcüğün bir nesneyi göstermek yerine kendisinden söz edilmesidir; tırnakla gösterilir.

Önerme

Doğru ya da yanlış olarak değerlendirilebilen haber cümlesidir.

Tikel olumsuz önerme

Bazı varlıkların bir özelliği taşımadığını bildirir, örneğin bazı kuşlar uçmaz.

Modus ponens

Öncülü olumlayıp ardılı olumlayan geçerli şartlı kıyastır.

Modus tollens

Ardılı değilleyip öncülü değilleyen geçerli şartlı kıyastır.

Modus ponendo tollens

Ayrık kıyasta bir bileşeni olumlayıp diğerini değilleyen biçimdir.

Modus tollendo ponens

Ayrık kıyasta bir bileşeni değilleyip diğerini olumlayan biçimdir.

Formel yanlışlık

Akıl yürütmede mantık kurallarına uyulmamasından doğan yanlışlıktır.

Non sequitur

Sonucun öncüllerden mantıksal olarak çıkmadığı akıl yürütmedir.

• Kullanma ile anmayı ayırt etmek için sözcüğün nesneyi mi gösterdiği yoksa kendisinden mi söz edildiği sorulmalıdır.
• Modus ponens ile modus tollens karıştırılmamalı: ponensta öncül olumlanır, tollensta ardıl değillenir.
• Öncülü yadsıyıp ardılı yadsıyan ya da ardılı olumlayıp öncülü olumlayan çıkarımlar geçerli sayılmaz; şıklarda hiçbirisi seçeneği çıkabilir.
• Ponendo tollens (biri olumlanır, diğeri değillenir) ile tollendo ponens (biri değillenir, diğeri olumlanır) sıralamasına dikkat edilmelidir.
• Yanlışlık adları Latince verilir; secundum quid, non sequitur ve ignoratio elenchi tanımlarıyla eşleştirilmelidir.