AUZEF Kültürel Coğrafya: İnsan-Kültür-Mekan Çıkmış Sorular

Kültürel coğrafya, insanın yarattığı kültürün mekândaki dağılışını, zaman içindeki değişimini ve doğal çevreyle ilişkisini inceler. Ders; kültür kavramı, peyzaj, kültürel değişim ve yayılma, çevre-insan görüşleri, kültür âlemleri ile küreselleşme konularını kapsar.

Kültür, uygarlık ve kültürün özellikleri

• Kültür kalıtımla geçmez; toplum içinde yaşayarak sonradan öğrenilir ve dinamiktir, zamanla değişir.
• Kültür belirli bir topluma özgüdür; uygarlık ise evrenseldir, birçok kültürün birikimine dayanır ve ağırlıkla maddi öğelerden oluşur.
• Somut öğeler: yapılar, giyim kuşam, araç-gereç. Soyut öğeler: masal, dil, din, norm, adet, davranış.
• Birey ile kültür birbirini şekillendirir; kimlik inşası ile kültürün yeniden üretimi bağlantılıdır.
• Doğayı dönüştürmede kullanılan bilgi ve araçlar kültürün teknoloji bileşenidir.

Kültürel coğrafyanın gelişimi ve temel konuları

• Carl O. Sauer, 1925 tarihli The Morphology of Landscape eseriyle alanın kurucusu sayılır; Berkeley Okulu'nun önde gelen adıdır.
• Temel temalar: kültürel yayılma, ekoloji, bütünleşme, coğrafi görünüm ve bölge.
• Coğrafyacıyı diğer bilim insanlarından ayıran, kültürü mekânsal boyutuyla ele almasıdır; zaman boyutu da tam kavrayış için gereklidir.
• Paradigma, Kuhn'a göre bilim topluluğunun paylaştığı ortak bakış çerçevesidir.
• Von Thünen, tek bir yalıtılmış ülke varsayımıyla konum ile tarımsal üretim ilişkisini inceleyen modeli geliştirmiştir.

Kültürel peyzaj

• Landscape sözcüğü, Hollandalı ressamların kırsal manzara için kullandığı landschap terimine dayanır.
• Sauer'e göre kültür etkendir, doğal peyzaj araçtır, sonuç ise kültürel peyzajdır.
• Kültürel peyzaj doğal peyzaja bağlıdır, ondan bağımsız değildir.
• Algılanışı kişinin birikimine göre değiştiğinden nesnel değil özneldir.
• Peirce Lewis, peyzajın okunması için yedi ilke (aksiyom) önermiştir.

Çevre-insan görüşleri ve çevresel algı

• Çevreci determinizm: iklim ve yer şekilleri belirleyicidir, insan edilgendir; benzer çevrede benzer kültür beklenir.
• Kültürel determinizm: kültür etken, doğa edilgen kabul edilir.
• Possibilizm: çevre olanak sunar, insan kültürü ve teknolojisiyle seçim yapar; özgür irade vurgusu taşır.
• Çevresel algı akımı: seçimler çevrenin gerçek niteliğinden çok algılanışına bağlıdır.
• Çevresel algı özneldir ve mekân kararlarını kişisel biçimde etkiler.

Kültürel değişim, yayılma ve kültürlenme

• Değişim sırası: yenilik, seçici ayıklama, toplumsal kabullenme, bütünleşme.
• Yeniliğin hedef kültürdeki unsurlarla uyumu değişimi hızlandırır; yasaklama ya da ihtiyaca cevap vermeme yavaşlatır.
• Küreselleşme ve iletişim gelişimi yayılmayı hızlandırır; mesafe ve zaman benimsenmeyi azaltır, fiziki engeller yavaşlatır.
• Kültür şokundan sonra dört durum: segregation (ayrışma), asimilasyon, entegrasyon, marjinalleşme.
• Zorla kültürlemede otorite dayatması vardır; asimilasyon çoğunlukla kendiliğindendir. İkisi de peyzajda izlenebilir.
• Kültürel bütünleşme değişimleri: fiziksel, biyolojik, kültürel, sosyal ilişkiler ağı ve psikolojik.

Tarih öncesi ve kültür ocakları

• Neolitik dönemde üretim ekonomisi egemen olmuş, hayvanlar evcilleştirilmiş, taşıma kapasitesi artmıştır; Paleolitik'ten sonra gelir.
• Tarım devrimi Mezopotamya'da Bereketli Hilal'de başlamış, her yerde aynı anda yaşanmamıştır.
• Yapay ateş yaşamı kolaylaştıran teknolojik bir ilerlemedir; demir kullanımı çok sonradır.
• Batı Afrika'da Nok topluluğu demiri işleyen ilk toplumlar arasındadır; Bantular Orta ve Güney Afrika'ya yayılmıştır, demiri bilirler.
• Mutfak kültürü coğrafi koşullardan ve komşu kültürlerden etkilenir, sürekli değişir.

Kültür âlemleri ve bölgeler

• Pasifik Kültür Âlemi nüfusu en az olandır; Avustralya, Yeni Zelanda ve Okyanusya'yı kapsar.
• Avrupa kültürünün kökeni Antik Yunan'dır; Kuzey Amerika bu âlem içinde sayılır.
• Anglo-Amerikan bölge ağırlıkla ABD ve Kanada'dır; Avustralya ve Yeni Zelanda da dâhil edilir.
• Latin Amerika yerlileri Aztek, Maya, İnka'dır; Aborjinler Avustralya'nın yerlisidir.
• Hint âleminde Ganj Nehri kutsaldır; Kubbet-üs Sahra Emeviler döneminde yapılmıştır.
• Nodal ve fonksiyonel bölgeye örnek: üniversitenin hizmet sahası.

Halk kültürü, popüler kültür ve küreselleşme

• Popüler kültür mekânları daha heterojendir, iş bölümü yüksektir, katma değerli ürün üretir; golf sahası ve şehir merkezi örnektir.
• Köy meydanı halk kültürüne yakındır.
• Ritzer'in McDonaldlaşması: verimlilik, hesaplanabilirlik, öngörülebilirlik, kontrol.
• Küreselleşme mekânları birbirine benzetir, mesafenin bozucu etkisini azaltır.
• Demografik geçişin ikinci aşamasında ölümler azalır, doğumlar yüksek kalır.
• Glasnost açıklık, Perestroyka yeniden yapılanma demektir.

Kültürleme

Bireyin yaşam boyu toplumun değer, dil ve normlarını öğrenip benimsemesi.

Asimilasyon

Bireyin yeni kültüre tümden geçmesi.

Entegrasyon

İki kültürün birlikte yaşatılması.

Marjinalleşme

Kişinin hem kendi hem yeni kültüründen kopması.

Segregation

Kendi kültürünü koruyup ötekini reddetme.

Kültürel peyzaj

İnsanın doğal peyzajı kendi ihtiyaçlarına göre dönüştürmesiyle oluşan görünüm.

Paradigma

Bilim topluluğunun belli dönemde paylaştığı ortak inanç ve bakış çerçevesi.

Possibilizm

Çevre olanak sunar, insan kültürüyle seçer görüşü.

Çevreci determinizm

Kültürü fiziki çevrenin belirlediği görüşü.

Kültürel bütünleşme

Kültürün parçalarının birbirine bağlı, uyumlu bir bütün oluşturması.

Nodal bölge

Merkezden çevreye uzanan etkiyle belirlenen kültür bölgesi.

• Kültür ile uygarlık karıştırılır: kültür topluma özgü, uygarlık evrensel ve ağırlıkla maddidir.
• Somut ve soyut ayrımında yapı, giyim somuttur; masal, dil, adet, din soyuttur.
• Çevreci determinizm (çevre belirler) ile kültürel determinizm (kültür belirler) ve possibilizm ayrı tutulmalıdır.
• Neolitik sorularında taşıma kapasitesi artar, her yerde aynı anda olmaz, Paleolitik'ten sonra gelir.
• Ritzer bileşenleri ile Berry'nin dört senaryosu karıştırılmamalıdır; hibritleşme ve marjinalleşme McDonaldlaşma bileşeni değildir.