AUZEF Modern Felsefenin Oluşumu Çıkmış Sorular

Ders, 17. ve 18. yüzyıl Avrupa'sında modern felsefenin doğuşunu ve Aydınlanma'nın ülkelere göre farklı yüzlerini işler. Descartes'tan başlayarak akılcı ve deneyci filozofları, materyalist Fransız düşünürleri, toplum sözleşmesi kuramcılarını ve Alman Aydınlanması'nı ele alır.

Descartes ve modern felsefenin kuruluşu

• Modern felsefenin kurucusu sayılan Descartes, kesin bilgi için matematiği örnek almış ve sistemli bir yöntemi şart görmüştür.
• Her şeyden kuşku duyup ilk kesin önermeye ulaşmıştır: düşünüyorum, o hâlde varım (Cogito).
• Kuşkusu yöntemseldir, araçtır; kuşkuculuğu (Skeptisizm) amaç edinen görüşten farklıdır.
• Ruh düşünen töz, beden yer kaplayan tözdür; bu ikili anlayışa düalizm denir.
• Etkileşimin yeri olarak beyindeki kozalak biçimli bezi göstermiştir; mutlak töz yalnızca Tanrı'dır.
• Ryle bu görüşü makinedeki hayalet deyimiyle eleştirmiştir.

Spinoza ve Leibniz

• Spinoza Tanrı ile doğayı özdeş sayar (Tanrı ya da Doğa); bu görüş panteizmdir.
• Zihin ve beden tek tözün iki sıfatıdır; aralarındaki uyum psiko-fizik paralelizm adını alır.
• Spinoza'nın temel kaygısı, tutkulardan kurtulup akılla en yüksek mutluluğa ulaşmaktır.
• Leibniz evrenin bölünemeyen, ruhsal nitelikli monadlardan oluştuğunu savunmuş, görüşünü Monadoloji'de anlatmıştır.

İngiliz deneyciliği ve Bacon

• Ada felsefesi Locke, Berkeley ve Hume ile temsil edilir.
• Bacon'a göre bilgi güçtür ve insan doğaya egemen olabilir.
• Hume nedenselliği zorunluluk değil, art arda gelişten doğan alışkanlık sayar; çağrışım psikolojisinin öncülerindendir.
• Hume aynı zamanda Aydınlanma içinde tarih bilincini ilk dile getiren düşünürdür.
• Locke hoşgörüyü savunmuş, siyasi liberalizmin öncülerinden olmuştur.
• Thomas Reid öncülüğündeki İskoç Sağduyu Okulu'na Kant dahil değildir.

Toplum sözleşmesi: Hobbes ve Rousseau

• Hobbes insanı bencil sayar; doğal durumda herkes herkesle savaşır, insan insanın kurdudur.
• Bu savaşı bitirmek için sözleşmeyle kurulan mutlak güç Leviathan, yani devlettir.
• Leviathan imgesi Tevrat'taki (Eyüp Kitabı) deniz canavarından alınmıştır.
• Rousseau akıl yerine duyguyu, doğallığı ve merhameti öne çıkarır; Romantizm'in öncüsüdür.
• Rousseau'ya göre uygarlık ve bilimler insanı ahlaken bozar; Toplum Sözleşmesi ona aittir.

Fransız Aydınlanması

• Aydınlanma İngiltere'de ılımlı başlamış, Fransa'da kilise ve monarşi karşıtı daha radikal bir nitelik kazanmıştır.
• Pierre Bayle'in sözlüğü ansiklopedi düşüncesine öncülük etmiş; Ansiklopedi'nin başeditörü Diderot'tur.
• Voltaire Locke ve Newton'dan etkilenmiş, doğuştan ideleri reddetmiş, deisttir; doğa ona göre Tanrı'nın sanat eseridir.
• Voltaire'in Candide'i Leibniz'in en iyi dünya görüşüyle alay eder; iklim etkisini savunan Montesquieu'ya karşı çıkmıştır.
• Diderot ateisttir, evrim düşüncesini sezmiştir; Kaderci Jacques ve Efendisi ile Rameau'nun Yeğeni onun yapıtlarıdır.
• D'Holbach materyalist ve ateisttir; ahlakı toplumsal yarara dayandırır, gerçek mutluluk başkalarının iyiliği için çalışmaktır.

Almanya'da Aydınlanma

• Aydınlanma en yoğun İngiltere, Fransa ve Almanya'da yaşanmış; Almanya içselleştirmekte en çok güçlük çeken ülkedir.
• Büyük Friedrich aydınlanmış despot olarak düşünürleri korumuş; Ne istersen düşün, ama itaat et sözü ona aittir.
• Kant'a göre aydınlanma, insanın kendi kusuruyla düştüğü ergin olmama durumundan aklını kullanarak çıkmasıdır.
• Lessing'in Üç Yüzük öyküsü dinler arası hoşgörüyü vurgular.
• Nietzsche Alman kültürünü ve hayalperestliğini sert biçimde eleştirmiştir.

Deizm ve İngiltere'nin konumu

• John Toland Panteistikon'un yazarıdır; vahyi inancın dayanağı saymayan deist ve panteist düşünürdür.
• Toland'ın kurgusal Sokratik Topluluğu hiçbir otoriteye körü körüne bağlanmamayı öğütler.
• İngiltere aydınlanmanın anavatanı sayılır; demokrasi kültürü 1640'lardan filizlenmiştir.
• Sefahat dönemi II. Charles'ın 1660'ta tahta çıkmasıyla başlamıştır.
• Deneysel yöntem gelişmeden önce kimya simya adıyla anılırdı.

Cogito

Descartes'ın kuşkudan geçerek vardığı ilk kesin önerme: düşünüyorum, o hâlde varım.

Düalizm

Ruh ile bedenin birbirinden ayrı iki töz sayılması.

Panteizm

Tanrı ile doğanın aynı şey kabul edilmesi; Spinoza ve Toland'la anılır.

Paralelizm

Bedendeki her olayın zihinde karşılığı bulunduğunu, ikisinin birbirini etkilemediğini savunan Spinoza görüşü.

Monad

Leibniz'e göre evrenin bölünemeyen, ruhsal nitelikli temel birimi.

Leviathan

Hobbes'un mutlak egemen gücü, yani devleti simgeleyen deniz canavarı imgesi.

Deizm

Tanrı'yı evreni yaratan bir saatçi gibi görüp vahiy ve mucizeyi dışarıda bırakan anlayış.

Ateizm

Tanrı inancının reddi; Diderot ve D'Holbach'ın tutumu.

Özgecilik

Kişinin yalnızca kendi çıkarını değil, başkalarının yararını da gözetmesi.

Tabula rasa

Zihnin doğuştan boş bir levha olduğu, bilginin deneyden geldiği görüşü.

Aydınlanmış despot

Düşünürleri koruyan ama itaat bekleyen mutlak hükümdar; Büyük Friedrich örneği.

• Leviathan hem Hobbes hem devlet hem Tevrat ile eşleşir; insan insanın kurdudur sözü de Hobbes'undur.
• Descartes'ın yöntemsel kuşkusuna Skeptisizm denmez; ikici olduğu için materyalist de değildir.
• Rousseau akıl yerine duyguyu öne çıkarır; Voltaire ve Diderot'dan ayrılır, Romantizm'le anılır.
• Ada felsefesi Locke-Berkeley-Hume; Kant ise Alman düşünürdür ve Sağduyu Okulu'nda yer almaz.
• Aydınlanmanın anavatanı İngiltere, en çok özdeşleştirildiği ülke Fransa, en çok güçlük çeken ülke Almanya'dır.