AUZEF Sosyoloji Tarihi I Çıkmış Sorular

Sosyoloji Tarihi I, sosyolojinin doğuşunu hazırlayan düşünürleri ve kurucu kuramları ele alır: Vico, İbn Haldun, Montesquieu, Tocqueville, Comte ve Marx çevresinde toplum, tarih ve düzen anlayışları karşılaştırılır.

Öncüler: Vico, İbn Haldun ve Aristoteles

• Vico, Yeni Bilim (Scienza Nuova) adlı yapıtında tarihi üç evreli döngü olarak kurar: Tanrılar, Kahramanlar, İnsanlar çağı.
• Vico'ya göre toplum insan yapıtıdır; insan kendi yarattığını bilebilir, bu yüzden toplumsal dünya akılla açıklanabilir (verum-factum).
• Bir şeyin doğası, nasıl oluştuğuna bakılarak kavranır; bu görüş Vico'ya aittir.
• İbn Haldun Mukaddime'nin yazarıdır; Ümran ilmi toplumsal yaşamı, göçebe-yerleşik düzeni, geçim yollarını, ilim ve sanatı inceler.
• İbn Haldun toplumların yükselişini ve çöküşünü döngüsel açıklar; gözleme dayalı gerçekçi çözümlemesi onu sosyolojiye yaklaştırır.
• Aristoteles'e göre toplumsal gelişim sırası aile, köy ve site biçimindedir.

Montesquieu: yaşam ve yöntem

• Montesquieu baron unvanlı, hukukçu bir aileden gelen soyludur; burjuva değildir.
• Yapıtlarını sansür yüzünden Fransa dışında ve çoğu kez adsız yayımlamıştır.
• Acem Mektupları'nda Fransız toplumunu gözlemleyenler Hollandalı değil, iki Pers gezgindir.
• İlkelerini önyargıdan değil, şeylerin doğasından çıkardığını söyler; toplumu bütün olarak ele alan holist bir bakışı vardır.
• Çözümlemesine siyasal alandan başlar; ayrıntılı bir toplumsal değişim kuramı geliştirmemiştir.
• Yasalardan önce hakkaniyet ilişkileri vardır; yasalar yurttaşların, gelenekler ise insanların davranışını düzenler.

Montesquieu: nedenler ve hükümet türleri

• Toplumu etkileyen nedenler fiziki (iklim, coğrafya) ve ahlaki (din, gelenek, hukuk) olarak ikiye ayrılır; din fiziki sayılmaz.
• Ada halkları kıta halklarından daha çok özgürlüğüne bağlıdır; sıcak iklimde hazza duyarlılık artar.
• Yönetimler tabiatlarına ve ilkelerine göre ayrılır; ilke, yönetilenlerde bulunması gereken duygudur.
• Cumhuriyetin ilkesi erdemdir; erdem vatanseverlik, kamu yararını çıkarın önüne koymaktır.
• Despotizm tek kişinin keyfi yönetimidir, ilkesi korkudur; ılımlı hükümetlerden değildir.
• Tarihi yalnız talih belirlemez; ahlaki ve fiziki genel nedenler belirleyicidir. Roma'nın çöküşü merkeziyetçi yönetime bağlanır.
• İngiliz düzeninde yasama Avam ve Lordlar Kamarası'ndadır; kuvvetler ayrılığından en çok burjuvazi yararlanmış, Montesquieu ise aristokrasinin çıkarını gözetmiştir.

Tocqueville

• Tocqueville XIX. yüzyıl Fransız düşünürüdür; merkezindeki konu demokrasidir (Amerika'da Demokrasi).
• Demokrasinin en büyük tehlikesi çoğunluğun despotizmidir; çare adem-i merkeziyettir.
• Koşulların eşitlenmesi, soydan gelen ve toplumsal engellerin kalkması demektir.
• ABD'de demokrasinin özgürlükçü olmasında idari merkeziyet yoktur; neden coğrafya, federal anayasa ve yasalardır.
• Eski Rejim ve Devrim Fransız Devrimi'ni konu alır; 1849'da kısa süre Dışişleri Bakanı olmuştur.
• Sömürgeciliğe karşı çıkmamış, Cezayir konusunda hükümeti desteklemiştir.

Comte ve pozitivizm

• Comte sosyoloji terimini Pozitif Felsefe Dersleri'nde kullanmış, bilime önce toplumsal fizik demiştir.
• Amacı Devrim sonrası huzursuzluğu bilimsel ilkelerle kurulan istikrarlı düzenle bitirmektir.
• Üç hâl yasası: teolojik, metafizik, pozitif; pozitif evre bilimsel düşünceyi, olguların yasalarını arayışı simgeler.
• Ilerleme fikrinde Condorcet'den, gerekircilikte Montesquieu'dan yararlanmış; sosyoloji bilgi alanları içinde en son olgunlaşandır.
• Toplumu dil, din ve iş bölümü bir arada tutar; düzen toplumsal statiğe, ilerleme toplumsal dinamiğe karşılık gelir.
• Biyoloji ve sosyoloji bütünü incelemeleriyle yakındır; Comte düşünce özgürlüğünü sınırlamış, son dönemde İnsanlık Dini'ni kurmuştur (Pozitif Siyaset Sistemi).
• Littré ve Mill pozitivizmin dinselleşmesi yüzünden ondan uzaklaşmıştır; ilerleme hızını ırk, iklim ve siyaset etkiler.

Marx ve Marksist gelenek

• Marx hukuk ve felsefe okumuş, Hegel'in diyalektiğini materyalist biçimde yeniden kurmuştur.
• Altyapı (ekonomi) üstyapıyı belirler; üretim araçlarına sahip sınıf fikirsel üretimi de yönlendirir.
• Üretim tarzları: ilkel komünal, Asya tipi, antik köleci, feodal, kapitalist.
• Yabancılaşma ürüne, üretim sürecine, türsel varlığa ve diğer insanlara yöneliktir; işverene yabancılaşma aşama sayılmaz.
• Komünist Manifesto'yu Marx ve Engels 1848'de yazdı; tarih sınıf mücadeleleri tarihidir.
• Gramsci hegemonyayı, Althusser devletin ideolojik aygıtlarını geliştirmiştir; kolluk baskı aygıtıdır.

Asabiye

İbn Haldun'un grubu bağlayan dayanışma ve grup bilinci kavramıdır.

Ümran ilmi

İbn Haldun'un insan topluluklarının toplumsal yaşamını inceleyen bilimidir.

Hükümetin ilkesi

Bir yönetimin sürmesi için yönetilenlerde bulunması gereken duygudur.

Erdem

Cumhuriyetin ilkesi; vatanseverlik ve kamu yararını öne koyma.

Üç hâl yasası

Comte'a göre düşüncenin teolojik, metafizik ve pozitif evrelerden geçmesi.

Toplumsal statik ve dinamik

Statik düzeni, dinamik ilerlemeyi inceleyen sosyoloji alanlarıdır.

Verum-factum

Vico'ya göre doğru ile yapılan olgu birbirinin karşılığıdır.

Çoğunluğun despotizmi

Tocqueville'e göre çoğunluğun azınlığı ezmesi tehlikesidir.

Adem-i merkeziyet

Devlet gücünün merkezden dağıtılması; Tocqueville'in önerdiği çare.

Hegemonya

Gramsci'ye göre egemen sınıfın rıza üreterek iktidarı sürdürmesi.

Altyapı-üstyapı

Ekonomik temelin siyaset, hukuk, din ve sanatı belirlemesi.

Tarihselcilik

Düşünce ve toplumsal ilişkileri kendi tarihsel dönemi içinde açıklayan yaklaşım.

• Montesquieu'ya ait olmayanlar sorulur: ada halkları özgürlük sever, sıcakta duyarlılık artar, despotizm ılımlı değildir.
• Aristokrasi ile burjuvaziyi ayır: Montesquieu aristokrasiyi gözetti, kuramından burjuvazi yararlandı.
• Vico'nun döngüsü üç evrelidir; Comte'un evreleri teolojik, metafizik, pozitiftir.
• Düzen statikle, ilerleme dinamikle eşleşir; Comte gerekirciliği Montesquieu'dan, ilerlemeyi Condorcet'den almıştır.
• Gramsci hegemonya, Althusser ideolojik aygıt kavramıyla anılır; kolluk ideolojik değil baskı aygıtıdır.