AUZEF Spor Bilimlerinde Araştırma Yöntemleri Çıkmış Sorular

Ders, spor ve sağlık araştırmalarında kullanılan istatistiksel düşünceyi anlatır: araştırma tasarımları, betimleyici ölçüler, normal dağılım, örnekleme, hipotez testleri ve korelasyon. İstatistiğin tarihsel gelişimi de kısaca ele alınır.

Tarihsel gelişim ve bilim anlayışı

• John Graunt, Londra'daki doğum ve ölüm kayıtlarını inceleyerek modern istatistiğin kurucusu sayılır.
• Francis Galton, ortalamaya gerileme olgusunu boy gözlemleriyle tanımlamış; ayrıca kral ve din görevlilerinin ömürlerinde fark bulmamıştır.
• Ömer Hayyam binom katsayılarını veren üçgeni ortaya koymuştur; Batı'da Pascal üçgeni denir.
• Normal dağılımın gelişiminde Gauss, Pascal ve De Moivre'in katkısı vardır.
• Aristoteles'e göre bilmek, bir şeyi var eden nedeni bilmektir.
• Bilimsel araştırmanın amaçları: olayları anlamak, ilişkileri ve nedenleri bulmak, önceden tahmin etmek.

Araştırma tipleri

• Gözlemsel tipler: kesitsel, vaka-kontrol, kohort. Deneysel tipler: paralel ve çapraz kontrollü klinik araştırmalar.
• Kohort: maruz kalan ve kalmayan gruplar ileriye doğru izlenir.
• Vaka-kontrol: nadir hastalıklarda hasta ve sağlamlar geçmiş maruziyet açısından karşılaştırılır.
• Çapraz kontrollü desende her katılımcı hem deney hem kontrol uygulamasını alır ve kendi kontrolü olur.
• Anket bir araştırma tipi değil, veri toplama aracıdır.

Merkezi eğilim ve yayılım ölçüleri

• Aritmetik ortalama uç değerlerden en çok etkilenir; medyan ve mod daha az etkilenir.
• Geometrik ortalama sıfır veya negatif değer varsa hesaplanamaz.
• Açıklık en büyük ile en küçük değerin farkıdır; yalnızca iki uç değere dayanır.
• Varyans sapmaların karelerinin ortalamasıdır; standart sapma varyansın karekökü.
• Çeyrekler arası açıklık P75 ile P25 farkıdır; uç değerlerden etkilenmez.
• Desiller veriyi 10 eşit parçaya böler ve 9 değerden oluşur.

Normal dağılım ve z skoru

• Normal dağılım ortalamaya göre simetriktir; mod, medyan ve ortalama çakışır. Her veriye uygulanamaz.
• Standart normal dağılımda ortalama 0, standart sapma 1'dir.
• Z = (X − ortalama) / standart sapma; not = ortalama + z × standart sapma.
• Yaklaşık %68, %95 ve %99,7 sırasıyla ±1, ±2 ve ±3 standart sapma içinde yer alır.
• z = 1,96'nın sağında %2,5 kalır; ±1,96 %95 güven sınırlarıdır.
• Normallik testleri: Kolmogorov-Smirnov, Anderson-Darling, Shapiro-Wilk.

Örnekleme ve hipotez kavramları

• Örneklem, evreni temsil etmesi için seçilen alt gruptur; güven düzeyini araştırmacı belirler.
• Örneklem büyüklüğü alfa, etki büyüklüğü ve varyansa bağlıdır; ortalamanın büyüklüğü etkilemez.
• H0 genellikle fark olmadığını savunur; hesaplanan değer tablo değerinden büyükse H0 reddedilir.
• Tip I hata (alfa): doğru H0'ın reddedilmesi. Tip II hata (beta): yanlış H0'ın reddedilmemesi.
• Testin gücü 1-β ile gösterilir.

Hipotez testi seçimi

• Tek grubun ortalaması sabit değerle kıyaslanırken tek örneklem t testi kullanılır.
• İki bağımsız grup ortalaması için bağımsız örneklem t testi; küçük ve normal olmayan gruplarda Mann Whitney U.
• Öncesi-sonrası aynı kişilerde eşleştirilmiş örneklem t testi kullanılır.
• İkiden çok grupta varyans analizi (ANOVA) kullanılır.
• İki kategorik değişkende ki-kare; beklenen değer 5'ten küçükse Fisher kesin testi, gözlenen küçükse Yates düzeltmesi.

Korelasyon ve grafikler

• Korelasyon iki sürekli değişkenin birlikte değişimini gösterir; r değeri −1 ile +1 arasındadır.
• Ters yönlü güçlü ilişkide r negatif ve mutlak değeri 1'e yakındır.
• r = 0,65 pozitif, orta-iyi düzey ilişkidir.
• Kutu bıyık grafiğinde bıyık uzunluğu kullanıcıya bırakılmaz; 1,5×IQR gibi kurallarla belirlenir.
• Kategorik değişkenlerin sayısal dağılımı kontenjans tablosuyla gösterilir.

Ortalamaya gerileme

Aşırı değerlerin sonraki gözlemde ortalamaya yaklaşma eğilimidir.

Kohort araştırması

Risk faktörüne maruz kalan ve kalmayanların ileriye doğru izlendiği tasarımdır.

Vaka-kontrol

Hastalıklı ve sağlıklı grupların geçmiş maruziyetlerinin karşılaştırıldığı tasarımdır.

Çapraz kontrollü araştırma

Gruplar belirli süre sonra uygulamaları değiştirir; herkes hem deney hem kontrolü alır.

Açıklık (ranj)

En büyük ve en küçük değer arasındaki farktır; en basit yayılım ölçüsüdür.

Değişim katsayısı

Standart sapmanın ortalamaya oranının yüzle çarpımıdır; farklı birimli değişkenleri kıyaslar.

Z skoru

Bir değerin ortalamadan kaç standart sapma uzakta olduğunu gösterir.

Alfa (anlamlılık düzeyi)

Tip I hata yapma olasılığıdır; genellikle 0,05 veya 0,01 alınır.

Güç (1-β)

Gerçek bir farkı testin yakalayabilme olasılığıdır.

Desil

Sıralı veriyi 10 eşit parçaya ayıran 9 kesim noktasıdır.

Kontenjans tablosu

Kategorik değişkenlerin çapraz frekans dağılımını gösteren tablodur.

• Varyansı standart sapma yerine koymamak gerekir; önce karekök alınır.
• Çapraz kontrollü ile paralel kontrollü karıştırılmamalıdır: çaprazda her denek iki uygulamayı da alır.
• Tip I hata doğru H0'ın reddi, Tip II hata yanlış H0'ın reddedilmemesidir.
• Bağımlı (öncesi-sonrası) ölçümlerde eşleştirilmiş t, bağımsız iki grupta bağımsız t seçilir.
• Korelasyon katsayısı −1 ile +1 dışına çıkamaz; 2 gibi değerler yanlıştır.