AUZEF Sporcu Sağlığı ve İlk Yardım Çıkmış Sorular

Ders, sporcu sağlığının temellerini, spor yaralanmaları ile ilk müdahaleyi, kalp ve dolaşım sistemini, koruyucu hekimliği, antrenman-toparlanma dengesini ve temel yaşam desteğini birlikte ele alır. Doping ve sağlık hizmetlerinin organizasyonu da sınavda sık sorulan konulardandır.

Sağlık, spor ve koruyucu hekimlik

• Sağlık, yalnızca hastalığın olmaması değil; bedensel, ruhsal ve sosyal yönden tam iyilik hâlidir.
• Koruyucu hekimlik hastalık başlamadan riski azaltır: aşılama, diş kontrolü, beslenme planı, yorgunluk izlemi, dizilim bozukluklarının erken saptanması.
• Aspirin yazmak ve rutin röntgen çekmek koruyucu hekimlik sayılmaz; bunlar tedavi ya da tanı amaçlıdır.
• Aşı kişiyi korur, bulaşı azaltarak toplumsal korunmaya da katkı sağlar.
• Spor kurallı, düzenli antrenmanlı ve performans ile yarışmayı hedefleyen fiziksel etkinliktir.
• Sporcu sağlık merkezi ayakta tanı, tedavi ve rehabilitasyon sunar; yatarak tedavi hastanelerin işidir.

Kalp, dolaşım ve sporcu kalbi

• Sağlıklı yetişkinde dinlenik nabız 60-100/dk aralığındadır; altı bradikardi, üstü taşikardi olarak adlandırılır.
• Oksijenli kan sol karıncıktan aort ile vücuda gider; pulmoner arter kanı akciğere taşır.
• Kalp kapakları kanın yalnızca tek yönlü akmasını sağlar.
• Sporcu kalbi fizyolojik bir uyumdur; dinlenik nabız düşer, her atımda daha çok kan pompalanır.
• Fibrilasyonda kalp düzgün kasılamaz, titreşir ve etkili pompalama yapamaz.
• Hipertansiyon kalbin kendi hastalığı sayılmaz; damar ve kan basıncı sorunudur.

Tansiyon ve ani ölümler

• Sistolik 140 ve üstü ya da diyastolik 90 ve üstü yüksek tansiyondur; biri aşılsa yeterlidir.
• 130/85 gibi iki değerin de sınırın altında kaldığı ölçüm yüksek tansiyon sayılmaz.
• Sporda ani ölümlerin sıklığı ve nedenleri yaşa göre değişir.
• Genç sporcularda doğuştan kalp sorunları, 35 yaş üstünde koroner arter hastalığı öne çıkar.
• Bu yüzden önleyici uygulamalar içinde en hayati olan kardiyolojik muayenedir.

Yumuşak doku, eklem ve kemik yaralanmaları

• Burkulma bağ zedelenmesidir; en sık ayak bileğinde görülür. Ön çapraz bağ kopması diz yaralanmasıdır, Aşil tendinozisi ise diz değildir.
• Yumuşak doku yaralanmasında 1. derece hafif, 2. derece orta şiddetli (3-4 hafta ara), 3. derece tam ya da tama yakın işlev kaybıdır.
• İyileşme sırası: enflamasyon, proliferasyon, olgunlaşma.
• Eksentrik kasılmada kas uzayarak çalışır; kas zorlanmaları en çok bu türde görülür.
• Çıkığın en belirgin bulgusu şekil bozukluğudur; eklem yerine oturtulmaya çalışılmaz, sabitlenip sağlık kuruluşuna götürülür.
• Stres kırığında kemik uçları ayrılmaz; tekrarlayan yük sonucu ince çatlak oluşur.

İlk yardım uygulamaları

• RICE: dinlenme, buz, sıkıştırma, yükseltme. Buz bezle uygulanır; uzun ve sık uygulama daha yararlı değildir.
• Burun kanamasında baş hafif öne eğilir, burun kanatları 5-10 dakika sıkılır; tampon konmaz, baş geriye atılmaz.
• Delici cisim çekilip çıkarılmaz; kanamayı artırabilir.
• Atardamar kanaması açık kırmızı, kalp atımına uyumlu fışkıran kandır.
• Şokta tansiyon düşer, nabız hızlı ve zayıf olur, cilt soğuk ve nemlidir; baş ağrısı tipik değildir.
• Donuk bölgede su toplayan kabarcıklar patlatılmaz.
• Hipoglisemi bilinç kaybına yol açabilir.

Temel yaşam desteği

• Yetişkinde 30 basıya 2 soluk uygulanır; bası hızı dakikada 100-120, derinlik yaklaşık 5-6 cm.
• Beyin hasarı genelde 4-6 dakikalık oksijensizlikten sonra başlar; 4 dakikadan önce müdahale önemlidir.
• Bak-dinle-hisset yöntemiyle kişinin kendiliğinden nefes alıp almadığı değerlendirilir.
• Çocuklarda bası tek elle yapılabilir; hız erişkindekiyle aynıdır.
• Kanama için baskı noktaları koltuk altı, uyluk, boyun ve kasık bölgeleridir; baldır değildir.

Antrenman, enerji ve beslenme

• Sürantrenman, yük ile toparlanma dengesinin uzun süre bozulmasıdır; performans düşer, tüm vücut etkilenir.
• Toparlanma antrenman arasında da sürer; yoğun efordan sonra 48 saati aşabilir.
• Enerjinin doğrudan kaynağı ATP'dir; sistemlerin katkısı süre ve şiddete göre değişir.
• İlk haftalardaki kuvvet artışı nöromüsküler uyuma dayanır.
• Protein ve karbonhidratın gramı yaklaşık 4 kcal, yağınki yaklaşık 9 kcal verir; en vazgeçilmez besin su.
• Motorik özellikler: sürat, esneklik, dayanıklılık, kuvvet.

Doping ve sağlık hizmetleri

• Anabolik steroidler protein sentezini ve kas gelişimini artıran yasaklı maddelerdir; kas gelişimi bir zarar sayılmaz.
• Cezalı kişiyle mesleki ya da sportif ilişki doping ihlalidir; yalnızca sosyal ilişki doğrudan ihlal sayılmayabilir.
• Türkiye'de yetkili kuruluş Türkiye Dopingle Mücadele Komisyonu'dur.
• Buz, yara bakımı, masaj ve bandajlama günlük hizmetlerdir; tetkikler dönemsel yapılır.
• Lisanslı sporcuya her seferinde lisans muayenesi uygulanır.
• Spor yönetiminin sağlık görevleri sporcu, müsabaka ve tesisleri kapsar; sporcu yakınları kapsam dışıdır.

Sürantrenman

Aşırı yük ve yetersiz dinlenme sonucu gelişen, performans düşüşü ve yorgunlukla giden sağlık bozukluğu.

Sporcu kalbi

Düzenli antrenmanla kalbin büyümesi ve dinlenik nabzın düşmesiyle oluşan fizyolojik uyum.

Bradikardi / taşikardi

Kalp hızının 60'ın altında ya da 100'ün üstünde olması.

Eksentrik kasılma

Kasın yük altında uzayarak kuvvet üretmesi; yaralanmalar en çok burada görülür.

RICE

Akut yumuşak doku yaralanmasında dinlenme, buz, sıkıştırma ve yükseltme.

Burkulma

Eklem bağlarının aşırı gerilmesi ya da yırtılması.

Fibrilasyon

Kalbin düzensiz titreşmesi ve etkili pompalayamaması.

ATP

Hücrenin kullandığı enerjinin doğrudan kaynağı olan molekül.

Nöromüsküler uyum

Sinir sisteminin kasları daha verimli çalıştırması; erken dönem kuvvet artışının nedeni.

Stres kırığı

Tekrarlayan yüke bağlı, kemik uçlarının ayrılmadığı ince çatlak.

Koruyucu hekimlik

Hastalık ortaya çıkmadan riskleri belirleyip önleme hizmeti.

Anabolik steroid

Testosteron etkisini taklit eden, kas gelişimini artıran yasaklı madde grubu.

• Pulmoner arter akciğere, aort vücuda kan taşır; sorularda sıkça karıştırılır.
• Yüksek tansiyonda iki değerden birinin sınırı aşması yeterlidir (140 ve 90).
• Aspirin yazmak ve röntgen koruyucu hekimlik değildir; aşı, diş kontrolü ve beslenme planı koruyucudur.
• Oran sorusunda yöne dikkat: 30:2 kalp masajı/soluk, 2/30 ise soluk/masaj anlamına gelir.
• Çıkıkta yerine oturtma, delici cismi çekme, kabarcık patlatma ve burna tampon yanlıştır.