AUZEF Tarih Felsefesi Çıkmış Sorular

Tarih Felsefesi dersi; tarihin anlamını, amacını, yapısını ve bilgi olarak niteliğini sorgular. Tarihçilik ile tarih felsefesinin ayrımı, kökenden gayeye uzanan düşünce çizgisi, ilerleme ve tarih yasaları ile tarih bilgisinin yöntemi ve nesnelliği başlıca konulardır.

Tarih felsefesinin alanı ve türleri

• Tarih felsefesi tarihin anlamını, amacını ve yapısını kavramsal düzeyde çözümler.
• Tarihçilik olayları kaydeder; olayların anlamı ve bütünlüğü sorusu tarih felsefesini gerekli kılar.
• Tarih metafiziği (spekülatif) insanlığın kökenini, gidişini ve son amacını açıklamaya çalışır; insanlık tarihinin anlamı sorusu buraya girer.
• Analitik (eleştirel) tarih felsefesi tarihin bilim olup olmadığını, açıklamanın mantığını ve nesnelliği sorgular.
• Tarih yazıcılığı, geçmişin hangi yöntemle ve bakışla anlatılacağına dair sorunları ele alır.

Köken, ilerleme ve gaye

• Köken tarihsel düşüncenin çıkış noktasıdır; felsefede ilk ilke (arkhe) arayışına karşılık gelir.
• Köken ile gaye arasındaki süreç ilerleme kavramıyla anlatılır.
• Gaye, bütün insanlığın yöneldiği evrensel hedeftir; özgürlük, komünizm ya da kıyamet örnek verilir.
• 19. yüzyılda evrim düşüncesi, toplumların basitten karmaşığa geliştiği fikrini yaygınlaştırdı.
• Topluluklar kendi başlangıçlarını köken efsaneleriyle anlatır ve bu anlatıyı hakikat sayar.

Geleneksel ve dinî tarih anlayışları

• Geleneksel tarihçilik olayları neden-sonuçla değil, soy kütüğüne veya ilahi köke bağlayarak açıklar (şecerecilik, kronikçilik).
• Tarihin işlevi ders ve ibret almaktır; Taşköprülüzade bu görüştedir, 'Historia Magistra Vitae' sözü bunu özetler.
• Kutsal tarih, tanrıların ve ilk atanın dünyayı kurduğu ilk zamanları anlatır.
• Hristiyan görüşte tarihi yöneten güç Tanrı'dır; Vico'da belirleyici etken tanrısal inayettir.
• Hint düşüncesinde süreklilik, evrenlerin durmadan çöküp yeniden oluşmasıyla açıklanır.
• Büyücü ilk kuramsal düşünürdür; hakikati bildiği inancı her şeyi kesin sayan dogmatizme yol açar.

Modern dönemde tarih düşüncesi

• Rönesans hümanizmi tarihi insan eylemlerinin manevi anatomisi saydı.
• Vico'nun Yeni Bilim'i modern tarih felsefesi ve tarihselciliğin temelini atar; Bodin değişmeyi ilk olumlayan düşünürdür.
• 18. yüzyıl tarihçileri incelemeye toplum, sanayi ve medeniyeti de kattı.
• Collingwood'a göre Aydınlanma tarihçileri geçmişi kendi değerleriyle yargıladığından bakışları gerçek anlamda tarihsel değildir.
• Aydınlanma'da değişmeyen ilkelerin varlığı evrensel tarih fikrini güçlendirir.
• Descartes geçmişle sohbeti yabancı ülkelere yolculuğa benzetir; aşırısı kişiyi kendi çağına yabancılaştırır.

Büyük düşünürler ve görüşleri

• Hegel tarihi özgürlük bilincinin ilerlemesi sayar; yazısız, devletsiz toplumları tarihsiz görür.
• Hegel'e göre insan kendilik bilincine varınca insan olur.
• Kant tarihin itici gücünü antagonizma (toplumsal olmayan toplumsallık) ile açıklar ve doğanın kozmopolit bir düzeni hedeflediğini savunur.
• Marx tarihi sınıf savaşıyla açıklar; genel kuramının adı tarihsel materyalizmdir.
• Rousseau genel irade kavramını getirmiştir.
• Ziya Gökalp tarihi geleceği şekillendiren işlevsel bir araç olarak görür.
• Mengüşoğlu tarihi 'tarihi varlık sahası' olarak bütün görür, bunu tarih ontolojisine bağlar; tek ilkeye indirgedikleri için tarih metafiziklerini eleştirir.

Yöntem, nesnellik ve bilimsellik

• Yöntemin temeli akıl yürütmedir; amacı bilginin nesnelliğidir.
• Yöntem, alanın sorularını yanıtlayıp tutarlı olduğunda başarılı sayılır.
• Modern tarihçilikte doğruluğu belirleyen, eleştirel yöntemin eksiksiz işletilmesidir.
• Tarihçi geçmişi keyfî kurmaz; belgeye dayanan olguları kullanır.
• Tarafsızlık için hem belgeler hem öznel yaklaşımlar eleştirel sınanır; Bloch'a göre doğruya giden yol eleştiridir.
• Zanaat ürünleri somut olduğundan denetlenebilir veri sunar.
• Popper'a göre ölçüt yanlışlanabilirliktir; açıklama gücü yüksek kuramlar yanlışlama testinden geçer.

İnsan, toplum ve kötülük sorunu

• İnsan kültürel bir varlıktır; değer üretir ve tarih yapar.
• Geçmişi anımsama, şimdiyi yaşama ve geleceği tasarlama varoluşun sürekliliğini sağlar.
• Ölüm, insanı kökenini ve geleceğini sorgulamaya iten temel olgudur.
• Kötülüğün kaynağı duyguların doyumsuzluğu ve değişkenliğidir; herkesten iyi olma duygusu eşitsizliğe yol açar.
• Kabile zihniyetinin en tehlikeli yanı yalnızca kendini insan saymasıdır; katı siyasi kimlikler çıkar çatışmalarını keskinleştirir.
• Eşitlikçi, ayrım gözetmeyen anlayış ahlakın ilkesidir.

Köken

Bir şeyin başlangıcı ve ortaya çıkış sebebi; tarih düşüncesinin çıkış noktası.

Gaye

Tarihin ulaşacağı, bütün insanlığı kapsayan evrensel hedef.

İlerleme

Köken ile gaye arasında kalan süreç.

Süreç

Aynı türden olayların art arda gelip birbirinin nedeni olması.

Tarih metafiziği

İnsanlık tarihine bir bütün olarak anlam yükleyen, kökenini ve amacını araştıran yaklaşım.

Analitik tarih felsefesi

Tarih bilgisinin bilimselliğini ve yöntemini inceleyen alan.

Antagonizma

Kant'a göre insanlar arası çatışma; uygarlığı geliştiren itici güç.

Genel irade

Rousseau'nun bireysel çıkarların üstündeki ortak yarar kavramı.

Kendilik bilinci

Hegel'e göre insanı insan yapan, kendinin bilincine varma durumu.

Yanlışlanabilirlik

Popper'ın bilimsellik ölçütü; kuramın sınanıp çürütülebilir olması.

Tarihi varlık sahası

Mengüşoğlu'nun insan eylemleri ve kültürünün oluşturduğu ontolojik bütün.

Tarih yasaları

Toplumu şekillendirmek ve çatışmaları haklı göstermek için başvurulan, tarihi belirlediği varsayılan yasalar.

• Hegel yazısız toplumları tarihsiz sayar; Kant'ın anahtar kavramı antagonizma, Marx'ın ise sınıf savaşıdır.
• Tarih metafiziği anlam ve amaç sorar; analitik tarih felsefesi bilimsellik ve yöntem sorar. Bu ikisi karıştırılmamalı.
• Popper'da ölçüt doğrulanabilirlik değil yanlışlanabilirliktir.
• Köken başlangıç, gaye hedef, ilerleme ikisi arasındaki süreçtir.
• Tarihçilik olayı kaydeder, tarih felsefesi anlamını sorgular; Taşköprülüzade ibret, Gökalp ise geleceği kurma işlevini vurgular.