AUZEF Türk Basın Tarihi Çıkmış Sorular

Ders, Türkiye'de ve dünyada basının doğuşunu, Osmanlı'da gazete ve dergi yayıncılığının gelişimini, muhalif Yeni Osmanlı ve Jön Türk basınını, II. Abdülhamid'in baskı politikasını, Millî Mücadele basınını ve Latin alfabesi tartışmalarını ele alır.

Dünyada gazetenin doğuşu

• Gazete; olayları geniş kitlelere duyuran, kamuoyu oluşturan ve her gün çıkan yayın aracıdır.
• Haber mektupları Venedik'te 'Avvisi' adıyla başlamış, ticaretin gelişmesiyle Avrupa'ya yayılmıştır.
• Papalığın maddi ve ayni destek vermesi, halkın haber mektuplarına ilgisinin nedeni sayılmaz.
• İlk günlük gazete Leipzig'de çıkmıştır.
• ABD'de kuruşluk basın (penny-press) uygulaması The Sun gazetesiyle başlamıştır.

Osmanlı'da ilk gazeteler ve matbaa

• Müteferrika Matbaası İstanbul'da kurulmuş, Türkçe eser basmıştır.
• Osmanlı topraklarındaki ilk iki gazete Bulletin des Nouvelles ve Gazette Française de Constantinople'dür.
• Fransız uyruklu Alexandre Blacque, II. Mahmud tarafından Le Moniteur Ottoman için İstanbul'a çağrılmıştır.
• Ceride-i Havadis'i William Churchill çıkarmıştır.
• İlk Türkçe gazetelere halk ilgisinin azlığında yüksek fiyat gösterilen nedenler arasında yer almaz.

Tanzimat basını ve Şinasi çizgisi

• Tercüman-ı Ahval, yayına ara verme cezası alan ilk gazetedir.
• Şinasi, ardından Tasvir-i Efkâr'ı kurmuştur; gazete 1862-1871 arasında çıkmıştır.
• Şinasi Avrupa'ya gidince gazetenin idaresi Namık Kemal'e kalmıştır.
• Tanzimat dergilerinin ortak özelliği, basının eğitici yönünü öne çıkarmalarıdır.
• İlk dergilere dergi kavramı yerleşmediğinden risale veya gazete denebilmiştir.
• Pedagojiye dair ilk bilimsel yazılar Mecmua-i Fünun'da yer almıştır.

Yeni Osmanlılar ve muhalif basın

• Yeni Osmanlılar Abdülaziz döneminde yurt dışında faaliyet yürütmüş; temel istekleri meşruti monarşiydi.
• Muhbir, 'Yeni Osmanlıların naşir-i efkârıdır' ibaresiyle yurt dışında çıkan ilk yayındır.
• Mustafa Fazıl Paşa desteği kesince Hürriyet'in idaresi Ziya Paşa'ya geçmiştir.
• Marsilya'da Yeni Osmanlı yayını çıkmamıştır.
• Teodor Kasap sırasıyla Diyojen, Çıngıraklı Tatar ve Hayal mizah gazetelerini çıkarmıştır.
• Ahmed Midhat Efendi eğitsel yayın olarak Dağarcık'ı çıkarmıştır.

Diğer Tanzimat yayıncıları ve olayları

• Çırağan Baskını'nı duyuran yazıyı bilerek yayımladığı iddiasıyla gazete sahibi Ali Efendi tutuklanmıştır.
• Kemalpaşazade Said Bey, Hakâyıku'l Vekâyî'deki hükümet karşıtı yazıları yüzünden görevden uzaklaştırılmıştır.
• Ebuzziya Tevfik, Rodos'ta Şemseddin Sami'nin desteğiyle Muharrir'i çıkarmıştır.
• Muhbir yayımcısı Filip Efendi, Vakit gazetesini çıkarmıştır.

II. Abdülhamid dönemi ve Jön Türkler

• Sıkı basın önlemlerinin amacı, yönetime karşı iç kamuoyunda düşünce oluşmasını önlemekti.
• Bu dönemde Ceride-i Havadis, Saadet adını taşımış; Mecmua-i Ebuzziya ve Servet-i Fünun yayımlanmıştır.
• Servet-i Fünun'u Ahmet İhsan Tokgöz kurmuştur.
• İttihad-ı Osmani'yi kuranlardan biri İbrahim Temo'dur.
• Teşebbüs-i Şahsi ve Adem-i Merkeziyet Cemiyeti yerinden yönetimi savunmuştur.
• Kahire'deki Kanun-i Esasi, Cemiyet-i İlmiye-i İslamiye'nin yayın organıdır.
• Yönetim, tutuklu 78 Jön Türk'ün serbest bırakılması vaadiyle Osmanlı gazetesinin kapatılmasını istemiştir.
• Mevlanzade Rıfat, Serbesti'nin başyazarı Hasan Fehmi öldürüldükten sonra Hukuk-ı Umumiye'yi çıkarmıştır.

II. Meşrutiyet ve Millî Mücadele basını

• II. Meşrutiyet ilanında Sabah gazetesi yayındaydı.
• Ahali Fırkası'nı destekleyen önde gelen yayın Beyan'ül-Hak'tır.
• Vakit, millî mücadele aleyhtarı yayın yapanlar arasında değildir.
• Yakup Kadri'nin Ankara'da Mustafa Kemal ve İsmet İnönü ile söyleşisi Akşam'da çıkmıştır.
• TBMM aleyhindeki asılsız haberlere Matbuat ve İstihbarat Genel Müdürlüğü karşılık vermiştir.
• İrade-i Milliye Sivas'ta yayımlanmıştır.
• Velid Ebuzziya Tevhid-i Efkâr'ın başyazarıdır.

Cumhuriyet ve alfabe tartışmaları

• Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nın kapanmasının ardından bazı gazeteler kapatılmış, İleri bunlar arasında sayılmamıştır.
• Latin alfabesi savunucuları pratik gerekçelere dayanmış, görünüşün hoşluğu bunlardan değildir.
• Mirza Fethali Ahundov 1863'te İstanbul'da Latin alfabesinin yararlarını anlatmıştır.
• Latin harflerini öneren yazarlar arasında Kılıçzade Hakkı, Şinasi ve Lehli Hayreddin vardır.
• Abdullah Cevdet Latin harfi yanlısıdır; huruf-ı munfasılacılar arasında yer almaz.

Avvisi

Venedik'te ortaya çıkan ve Avrupa'ya yayılan haber mektuplarının adıdır.

Penny-press

ABD'de The Sun ile başlayan kuruşluk basın uygulamasıdır.

Yeni Osmanlılar

Meşruti monarşi isteyen, yurt dışında da muhalif yayın çıkaran aydın topluluğudur.

Jön Türkler

II. Abdülhamid yönetimine karşı yurt içi ve dışında örgütlenip yayın yapan muhalif kesimdir.

Adem-i merkeziyet

Yerinden yönetim anlayışıdır; Teşebbüs-i Şahsi cemiyetinin ilkesidir.

Risale-gazete

Dergi kavramı yerleşmeden ilk dergilere verilebilen karma addır.

Huruf-ı munfasıla

Arap harflerinin birbirinden ayrık yazılmasını savunan görüştür.

Matbuat ve İstihbarat Genel Müdürlüğü

TBMM hükümeti aleyhindeki asılsız haberlere hızla cevap veren kurumdur.

Muhbir

Yeni Osmanlıların yurt dışında çıkan ilk yayınıdır.

• Soruların çoğu 'hangisi yer almaz' biçimindedir; olumsuz kökü dikkatle okumak gerekir.
• Tercüman-ı Ahval (ilk ara verme cezası), Tasvir-i Efkâr (Şinasi) ve Muhbir (yurt dışı ilk) karıştırılmamalıdır.
• Abdullah Cevdet Latin alfabesi yanlısıdır; huruf-ı munfasılacılarla karıştırılmamalıdır.
• Gazete ve yayıncı eşleşmeleri (Blacque, Churchill, Filip Efendi, Ahmet İhsan) ezberlenmelidir.