AUZEF Türk Dili I Çıkmış Sorular

Türk Dili I dersi; iletişim, dil ve toplum ilişkisi, dilin yapısı ve türleri, Türkçenin tarihî gelişimi, söz varlığı, kalıp sözler, yazım ve noktalama kuralları ile cümle ögelerini kapsar. Sınavda kavram ayırt etme ve yanlış bilgiyi bulma soruları ağırlıktadır.

İletişim ve beceriler

• Beden dili sözsüz iletişimdir; sözlü iletişim sayılmaz. Duyguların geçirilmesi sözsüz iletişimle öne çıkar.
• Dil becerileri sırayla kazanılır: dinleme, konuşma, okuma, yazma.
• Konuşma hem fizyolojik (organların uyumu) hem psikolojik (yaşantılar üzerine düşünme) bir süreçtir.
• Öz geçmiş türleri: yaratıcı, işlevsel, kronolojik. Dilekçede yazılış nedeni kısa ve öz verilir.

Dil, toplum ve kültür

• Dil, topluluğu kalabalık olmaktan çıkarıp millet yapar; kültürün taşıyıcısıdır ve kültür dille iç içedir.
• Dil-toplum ilişkisinde iki görüş vardır: toplumsal yapı dile yansır; toplum dil aracılığıyla biçimlenir.
• Statü, meslek, eğitim ve cinsiyet bireyin dil kullanımını etkiler.
• Doğal güzellikler insan yapımı olmadığından kültür ögesi sayılmaz.
• Dil sürekli değişen, yaşayan bir varlıktır ve diğer dillerden etkilenir.

Dilin yapısı ve göstergesi

• Gösteren ses ya da yazı biçimidir; gösterilen zihindeki kavram veya imgedir ve kişiye göre değişebilir.
• Dillerin yapısal sınıflandırmasında tek heceli diller ek almaz; Arapça bükümlü dillerdendir.
• Arapça Sami ailesindendir; Fransızca ve Portekizce Roman dilleridir, Slav dili değildir.
• Beyinde angüler girüs, Broca ve Wernicke alanları arasındaki bağlantıyı kurar.

Dil çeşitleri

• Lehçe, dilin bölgelere göre ayrılmış koludur; ağız, sözcüklerin yöreye göre farklı söylenişidir.
• Ağızlardan biri güçlenip diğerlerinden özellik alırsa ortak ağız oluşur.
• Aynı meslekten kişilerin kendi aralarındaki dili özel dildir; argo ise ‘inek’, ‘aşırmak’ gibi sözcüklerle görülür.
• Yazı dili ortak kullanımı sağlar; konuşma dilinde jest ve mimik anlatımı destekler.

Türkçenin tarihî gelişimi ve ses yapısı

• Eski Türkçede Köktürk ve Uygur alfabeleri kullanılmıştır; Arap alfabesi sonradan gelmiştir.
• Çağatay Türkçesi Özbek Türkçesinin tarihî devamıdır; Babürnâme bu dille yazılmıştır.
• Azerbaycan Türkçesi Oğuz grubundadır ve Türkiye Türkçesine en yakın lehçedir; Özbek Türkçesi Oğuz grubunda değildir.
• Çuvaşça ve Yakutça konuşanlar diğerleriyle kolay anlaşamaz.
• Kalınlık-incelik uyumu: ‘yürüyor’ ve ‘kitap’ gibi sözcükler kurala uymaz.

Söz varlığı, deyim ve kalıp sözler

• Çok anlamlılık, eş ve zıt anlamlılık ile deyimler söz varlığı ögesidir; söz sanatları değildir.
• Gerçek anlam temel anlamdır; mecaz anlam sözcüğün başka bir kullanımıdır.
• Kalıp sözler duruma göre kullanılır: ikramda ‘Afiyet olsun’, yeni evde ‘Güle güle oturun’.
• ‘Günaydın’ selamlama, öbürleri vedalaşmadır; ‘bal dök yala’ temizliği anlatır, giysi beğenisini değil.

Yazım ve noktalama

• Bağlaç ‘de’ ve ‘ki’ ayrı yazılır; ‘o da’, ‘öyle yedi ki’ doğrudur.
• Dil adlarına gelen eklerde kesme işareti kullanılmaz: Türkçenin.
• Coğrafi özel adlarda tür sözcüğü de büyüktür: Tuz Gölü. ‘Kral’ doğru, ‘kıral’ yanlıştır.
• Soru eki sonraki ekle bitişik yazılır: bakar mısın. İkilemeler ayrı yazılır: bata çıka.
• Açıklamadan önce iki nokta, tam cümle sonunda nokta konur; iki nokta sonrası cümle değilse küçük harfle başlanır.

Cümle ögeleri

• Türkçede sıfat adın önünde yer alır ve onu niteler.
• ‘Türk Dili dersinde söz dizimini öğrendim’ cümlesinde sıra yer tamlayıcısı, nesne, yüklemdir.
• Yüklem, cümlenin tek sözcüklük eylemi de olabilir: ‘kırıldı’.
• ‘Arkadaşlar, evimde ... yemeğini yediler’ cümlesinde zarf tamlayıcısı bulunmaz.

Gösteren

Dil göstergesinin ses ya da yazı biçimindeki yüzüdür.

Gösterilen

Göstergenin zihinde uyandırdığı kavram veya imgedir; deneyime göre değişir.

Lehçe

Bir dilin tarihî, siyasî ve kültürel nedenlerle ayrışmış bölgesel koludur.

Ağız

Bir sözcüğün yöreden yöreye farklı söylenmesidir.

Ortak ağız

Komşu ağızlardan birinin diğerlerinden özellik alarak güçlenmesidir.

Özel dil

Aynı meslek veya iş kolundakilerin kendi aralarında kullandığı dil çeşididir.

Argo

Günlük konuşmada kullanılan, standart dışı sözcüklerden oluşan dil türüdür.

Yazı dili

Bir milletin ses, biçim ve cümle özelliklerini ortak kullanmasını sağlayan dildir.

Sözsüz iletişim

Beden dili gibi sözcük kullanmadan duygu ve düşünce aktarma biçimidir.

Söz varlığı

Bir dilin sözcüklerinin ve anlam ilişkilerinin bütünüdür.

Deyim

Genellikle mecaz anlam taşıyan kalıplaşmış söz öbeğidir.

Bükümlü dil

Kök ve ekleri kaynaşan dil türüdür; Arapça bu gruptadır.

• Sözlü ve sözsüz iletişimi karıştırma: beden dili sözlü değil, sözsüz iletişimdir.
• Gösteren ses ya da yazıdır; gösterilen zihindeki kavramdır.
• Lehçe, ağız ve özel dil birbirine karışabilir; tanımlarına dikkat edilmelidir.
• Soruda ‘yanlıştır’ ya da ‘değildir’ ifadesi geçiyorsa mutlak anlatımlı seçenekler (hiç, hiçbir, değişmeyen) şüpheyle okunmalıdır.
• Yazımda bağlaç olan ‘de’ ve ‘ki’ ayrı, ek olanlar bitişik yazılır.