AUZEF Türk İslam Felsefesi Tarihi I Çıkmış Sorular

Ders, İslam dünyasında felsefenin doğuşunu, Yunan mirasının tercümelerle aktarılışını ve Kindî, Râzî, Fârâbî, İbn Sînâ gibi filozofların temel görüşlerini ele alır. Ayrıca İhvân-ı Safâ, Gazzâlî ve İbn Rüşd tartışmaları işlenir.

Felsefenin aktarımı ve tercüme hareketi

• Fârâbî'ye göre hikmet sırasıyla Keldânîler, Mısırlılar, Yunanlılar ve Süryanîlerden Araplara ulaşmıştır.
• Tercümeler Emevîlerde bireysel başlamış, Me'mûn döneminde Beytü'l-Hikme ile Abbâsîlerde kurumsallaşmıştır.
• Süryanice, Yunancadan Arapçaya geçişte ara dil olmuştur.
• Yeni Eflatunculuk Helenistik çağda doğmuş, tercümelerle İslam felsefesini derinden etkilemiştir.
• Porphyry'nin İsagoci'si Kategoriler'e girişti; beş tümeli felsefeye soktu.
• Bağdat Aristotelesçileri Organon'u İskenderiye'deki biçimiyle esas almış, eserleri şerh yoluyla işlemiştir.

Kindî

• Arap kökenli olduğu için Feylesofü'l-Arab ve ilk İslam filozofu sayılır.
• Temel hedefi felsefe ile din arasında uzlaşma sağlamaktı.
• İlk felsefenin konusu İlk Gerçek'tir; Allah basittir, cins, tür ve bileşim taşımaz.
• Âlemin başlangıcı vardır; yoktan yaratılış (hudûs) Aristoteles'in ezelî âlem fikrine karşıdır.
• Üzüntüyü, sevilenlerin yitirilmesi ve arzulara ulaşılamamasından doğan ruhsal acı olarak tanımlar.
• Üsûlûcyâ, Aristoteles'e atfedilen Yeni Eflatuncu eser olarak çevresinde Arapçaya aktarılmıştır.

Fârâbî

• Aristoteles'e Muallim-i Evvel denir; şerhleri ve bilim tasnifi sayesinde Fârâbî Muallim-i Sânî unvanını almıştır.
• Mantığı Süryani hocası Yuhanna b. Haylân'dan okumuş, böylece kendini Antik gelenekle bağlamıştır.
• İhsâu'l-ulûm bilimleri dil, mantık, matematik, fizik, metafizik ve medenî bilimler diye ayırır; fıkıh ve kelâm toplumsal bilimlerdedir.
• Metafizik varlığı varlık olarak incelediği için tümel bilim sayılır; diyalektik mantığa girer.
• İlk Sebep basittir, maddeden arınmıştır, yani akıldır.
• Din olgusunu Kitâbü'l-Mille'de toplumsal ve siyasal yönüyle mille kavramıyla anlatır.

Fârâbî'de siyaset, nefs ve sudûr

• İdeal devlet el-Medînetü'l-Fâzıla'dır; faal akılla bağ kurmuş tek İlk Başkan yönetir (mutlak monarşiye denk).
• Cahil Şehir, gerçek mutluluğu bilmeyip servet, haz, şöhret ve tahakkümün peşindeki toplumdur.
• Toplum hâlinde yaşamanın son amacı mutluluktur.
• Sudûr teorisinin ilkesi: Birden ancak bir çıkar; çokluk Bir'den kademeli taşar.
• Tahayyül gücü hafızadaki imgeleri birleştirip yeni görüntüler kurar; ilk reiste güçlüyse gelecekteki tikeller bildirilebilir.

İbn Sînâ, Gazzâlî ve İbn Rüşd

• İbn Sînâ Meşşâî felsefeyi sistemleştirmiş; felsefesini eş-Şifâ'da, tıbbını el-Kânûn'da ortaya koymuştur.
• Gazzâlî, âlemin ezelîliği ve bedenle dirilişin reddi gibi görüşleri Tehâfütü'l-Felâsife'de eleştirmiştir.
• İbn Rüşd, Tehâfütü't-Tehâfüt ile cevap vermiş; din ile felsefenin çatışmadığını Faslu'l-makâl'de savunmuştur.
• Plotinus sudûr nazariyesini ilk sistemleştiren düşünürdür.

Ebû Bekr er-Râzî

• Hekimliği nedeniyle Galen'le kıyaslanmış, el-Hâvî ile anılmıştır.
• Beş ezelî ilke: Yaratıcı, nefs, madde, mekân ve zaman; Faal Akıl ve sayı bunlar arasında değildir.
• Cisimleri madde-form yerine atomculukla açıklamış, Aristoteles'in otoritesine karşı çıkmıştır.
• Aklı engelleyen en büyük etken nefsin aşırı istekleri olan hevâdır.
• Es-Sîretü'l-Felsefiyye'de Sokrates'i örnek aldığını belirtir.

İhvân-ı Safâ ve diğer düşünürler

• Basra'da X. yüzyılda ortaya çıkan topluluk 51 risale yazmış; üyeleri Tevhîdî'nin el-İmtâ' ve'l-Muânese'siyle kısmen anlaşılmıştır.
• Şiî-İsmailî çizgiyle ilişkilendirilir; İsmailîlik bâtıniyye adıyla da anılır ve Yeni Eflatunculuktan etkilenmiştir.
• Şeriatın hurafelerle kirlendiğine, felsefeyle arınacağına inanmışlardır; felsefe Tanrı'ya benzemeye çabadır.
• Âmirî cebr ve tefvîz tartışmasını işlemiş; el-Emed ale'l-ebed'de ruh anlayışını ele almış; Proclus'tan etkilenmiştir.
• İbn Miskeveyh'in ahlak eseri Tehzîbü'l-ahlâk'tır.

Terminoloji ve ahlak

• Filozof için Hakîm kullanılır; İslam felsefesi, İslam dünyasında üretilen felsefedir.
• Henry Corbin, Sühreverdî'nin işrâk felsefesi üzerinden felsefenin manevî boyutunu vurgular.
• Dört erdem hikmet, şecaat (cesaret), iffet ve adalettir.
• Teoloji olarak görüldüğünde İslam felsefesi kelâmla ilişkilendirilir.

Muallim-i Sânî

Aristoteles'ten sonra İkinci Öğretmen unvanıyla anılan Fârâbî.

Sudûr

Çokluğun Bir'den kademeli olarak taşarak meydana gelmesi öğretisi.

Hudûs

Âlemin zamanda yoktan yaratılmış olması görüşü.

Hakîm

İslam dünyasında filozofa verilen ad, hikmet sahibi.

Şerh

Filozofların metinlerini açıklayan yorum çalışması.

Hevâ

Râzî'ye göre aklı örten aşırı nefsânî istekler.

Mille

Fârâbî'nin vahye dayalı, toplumu birleştiren din kavramı.

Cahil Şehir

Gerçek mutluluğu bilmeyen, servet ve şöhret peşindeki toplum.

Cebr

İnsanın eylemlerinde özgür olmadığını savunan görüş.

Bâtıniyye

Metinlerin gizli anlamını savunan İsmailî yaklaşım.

İhsâu'l-ulûm

Fârâbî'nin bilimleri sınıflandırdığı Bilimlerin Sayımı adlı eseri.

• Muallim-i Evvel Aristoteles, Muallim-i Sânî Fârâbî'dir; karıştırılmamalı.
• Gazzâlî'nin Tehâfütü'l-Felâsife'sine İbn Rüşd'ün Tehâfütü't-Tehâfüt'ü cevaptır.
• Râzî'nin beş kadim ilkesinde Faal Akıl ve sayı yoktur; Faal Akıl Meşşâî kavramıdır.
• Diyalektik matematiğe değil mantığa girer.
• Süryanice ara dildir; Abbâsîler tercümeyi kurumsallaştırmıştır.