AUZEF Türk Tarihine Giriş Çıkmış Sorular

Türk Tarihine Giriş dersi, Türklerin kökeni ve anavatan tartışmalarını, Türk adının ortaya çıkışını, tarih araştırmasında kullanılan kaynakları ve eski Türklerin inanç, aile ile devlet yapısını ele alır. Ayrıca İslamiyet sonrası ilk Türkçe eserler ve yazarları da dersin önemli bir parçasıdır.

Türk adı ve devlet

• Türk adını resmî devlet adı olarak ilk kullanan yapı, 552'de kurulan Göktürk Kağanlığıdır.
• Orhun Yazıtlarındaki Türk budun ifadesi hem halkı hem siyasi kimliği anlatır.
• Doğu Romalı tarihçi Menandros, 6. yüzyılda Türkiye sözcüğünü Türkistan-Türkeli anlamında kullanmıştır.
• Tabgaçlar, Çinlilerin Siyenpi dediği topluluktan çıkmış, Kuzey Çin'de Wei hanedanını kurmuş ve zamanla Çin kültüründe erimiştir.

Kökene ve anavatana dair görüşler

• Schmidt, Menghin, Koppers ve Flor Altaylı tezi savunur; bu görüşte atlı çobanlık Türk kültürünün belirleyicisidir.
• Tolstov'a göre Türkler Türkistan'a yaklaşık MÖ 2500'de Afanasyevo döneminde gelmiş, özellikleri Andronovo kültüründe belirginleşmiştir.
• Kiselev, Karasuk kültürünün oluşumunda doğudan gelen Kagnılı (Ting-ling) topluluklarının etkili olduğunu savunur.
• Herodotos'un andığı Targita'nın Türk olduğu bazı araştırmacılarca ileri sürülür.
• Adile Ayda, Etrüsklerle Türk kültürü arasında benzerlik kurar; bu tez bilim çevrelerinde tartışmalıdır.

Kaynaklar ve yazıtlar

• Ana kaynaklar dönemin doğrudan malzemeleridir: yazıtlar, seyahatnameler, destanlar, arkeolojik buluntular.
• Araştırma eserleri sonradan yazıldığı için ana kaynak değil, ikinci el kaynaktır.
• Orhun Yazıtları runik yapıdaki Göktürk alfabesiyle yazılmıştır; Thomsen 1893'te çözmüştür.
• İtil Bulgar mezar yazıtları açılış, giriş, künye ve rahmet dileme bölümlerinden oluşur; yazana övgü bölümü yoktur.
• Rus yıllıkları arasında Nikonov, Radzivilov, Novgorod ve Geçmiş Yılların Hikâyesi vardır; Peçenek, Uz, Kuman-Kıpçak ve Bulgarları anlatır.
• Çinli casus elçi Wang Yen-te, Turfan ve Beş-Balık çevresindeki Uygurlara dair birinci elden bilgi bırakmıştır.

Aile, kadın ve toplum

• Ön Türk ailesinde çocuk yetiştirmek önemli bir görevdi; anne baba çocuklarıyla yakından ilgilenirdi.
• El-Cahiz, Kazvinî, Gerdizî ve İbn Fadlan Türk kadınının konumunu anlatır; Bizanslı Kedranos anlatmaz.
• Kutadgu Bilig'de kız çocuğunun nadir ve değerli olduğu vurgulanır.
• Göç öncesi bölgenin otlak, su ve iklim uygunluğunu inceleyen heyete keşif denirdi.

Din ve devlet yönetimi

• Eski Türk inancının temelinde Gök-Tanrı, tabiat kuvvetlerine saygı ve atalar kültü bulunur.
• Dağ, su, ağaç ve ateş kutsal sayılmış, ölmüş atalara saygı gösterilmiştir.
• Totemcilik bu inanç temelleri arasında kabul edilmez.
• Devlet işleri toy veya kurultayda görüşülür; savaş ve göç kararları burada alınırdı.
• Yabgu ve tigin meclis değil, unvandır.

İslamiyet sonrası eserler

• Kutadgu Bilig, 11. yüzyılda Yusuf Has Hacib'in Karahanlı hükümdarına sunduğu mutluluk veren bilgi anlamlı bir siyasetnamedir.
• Divânü Lugâti't-Türk, Kaşgarlı Mahmut'un Araplara Türkçeyi öğretmek için yazdığı sözlüktür; boylar, coğrafya ve edebiyat bilgisi de içerir.
• Divan-ı Hikmet, 12. yüzyılda Ahmet Yesevi'nin hikmetlerinden oluşur ve İslam'ın Türkler arasında yayılmasında etkili olmuştur.

Türk budun

Orhun Yazıtlarında geçen, Türk halkını ve siyasi kimliğini birlikte anlatan ifade.

Yazuk

Eski Türkçede günah anlamına gelir; sevap değildir.

Toy/Kurultay

Devlet işlerinin, savaş ve göç kararlarının görüşüldüğü eski Türk meclisi.

Keşif heyeti

Göç edilecek yerin uygunluğunu önceden yerinde inceleyen topluluk.

Gök-Tanrı inancı

Tabiat kuvvetleri ve atalar kültüyle birlikte eski Türk inanç sisteminin temeli.

Göktürk alfabesi

Orhun Yazıtlarının yazıldığı runik yapıdaki yazı.

Siyasetname

Yönetim ve devlet adamlığı üzerine yazılan eser türü; Kutadgu Bilig örnektir.

Ana kaynak

Olayın yaşandığı döneme ait doğrudan malzeme; yazıt, destan, seyahatname, buluntu.

Altaylı tez

Türklerin anavatanını Altay bölgesinde arayan, atlı çobanlığı öne çıkaran görüş.

Tabgaçlar

Siyenpi içinden çıkıp Wei hanedanını kuran ve Çinlileşen Türk topluluğu.

• Kutadgu Bilig (Yusuf Has Hacib), Divânü Lugâti't-Türk (Kaşgarlı Mahmut) ve Divan-ı Hikmet (Ahmet Yesevi) yazarlarıyla karıştırılmamalıdır.
• Yazuk günah demektir; sevapla eşleştirilirse yanlış olur.
• Gök-Tanrı inancının temelinde tabiat kuvvetleri ve atalar kültü vardır, totem yoktur.
• Araştırma eserleri ana kaynak sayılmaz; yazıt, destan ve buluntu sayılır.
• Yabgu ve tigin unvandır, meclis adı değildir; meclis toy veya kurultaydır.