AUZEF Üstün Zekalı ve Yetenekli Çocuklar ve Eğitimleri Çıkmış Sorular

Ders, üstün zekâlı ve yetenekli çocukların tanımını, zekâ ve üstün zekâ kuramlarını, gelişim ve beyin özelliklerini, tanılama ile eğitim modellerini ve yaratıcı düşünmeyi ele alır. Türkiye'deki kurumlar ve duygusal gelişim konuları da kapsama girer.

Zekâ ve üstün zekâ kuramları

• Galton üstün zekâ kavramını ilk gündeme getiren kişidir ve zekânın kalıtsal olduğunu savunmuştur.
• Terman, Stanford-Binet testinde 140 ve üzeri IQ puanını üstün zekâ ölçütü saymıştır.
• Renzulli üç halkada ortalama üstü yetenek, yaratıcılık ve göreve bağlılığı (motivasyon) birleştirir.
• Tannenbaum'un Yıldız Modeli beş etkene dayanır: genel yetenek, özel yetenek, zihinsel olmayan unsurlar, çevresel destek, şans.
• Gagné'nin modelinde doğuştan potansiyel üstün zekâ, işlenmiş performans ise yetenektir.
• Cattell zekâyı akıcı ve kristalize olarak ayırmıştır; Piaget zekâyı çevreye uyumla dengeye ulaşma süreci olarak tanımlamıştır.

Çoklu zekâ ve Sternberg

• Gardner çoklu zekâ kuramını geliştirmiştir; zeka türleri 7'den 8'e, güncel olarak 9'a çıkmıştır.
• Sekizinci tür olarak doğacı zekâ eklenmiştir.
• Sözcüklere, seslere ve ritme duyarlılık sözel-dilsel zekâyla ilişkilidir.
• Sternberg'in üçlü kuramında pratik zekâ, bir şeyi uygulama, yapma ve kullanma yeteneğidir.
• Yaratıcılık hem Renzulli hem Sternberg kuramında ortak öğedir.

Gelişim özellikleri ve duygusal alan

• Eş zamanlı olmayan (asenkronize) gelişimde çocuk bir alanda ileri, başka alanda geri olabilir.
• Dabrowski Pozitif Parçalanma Kuramı'nın sahibidir; aşırı duyarlılıklar psikomotor, duyusal, duygusal, entelektüel ve hayal gücü alanlarıdır.
• Psikososyal aşırı duyarlılık kuramda yer almaz.
• Bu çocuklar planlama, strateji, sınıflama ve üst biliş gibi bilişsel güçlere sahiptir; ben merkezcilik özellik değildir.
• Rekabetçi ortam kaygıyı ve mükemmeliyetçiliği artırabilir; anlaşılma ve duyguların kabulü gelişimi destekler.
• Ruf'un beş düzeyli modelinde 5. düzey en seyrek görülür; yaklaşık 2 yaşında yetişkin gibi konuşma örnek davranıştır.

Beyin, dil ve düşünce

• Baş çevresi ile zekâ arasında doğrudan bağ yoktur; önemli olan sinirsel bağlantıların yoğunluğudur.
• Zekâ yalnızca frontal bölgeye bağlı değildir, birçok beyin bölgesi rol oynar.
• Eğitimle sinaptik bağlantıların gelişmesine nöral plastisite denir.
• Mutlak kulağa sahip kişilerde sol planum temporale daha büyüktür.
• Chomsky'nin dil edinim aygıtı doğuştan donanımı savunur (psikolinguistik yaklaşım).
• Zekâ ile dil gelişimi birbirini etkiler, bağımsız ilerlemez.

Tanılama ve kurumlar

• BİLSEM ilk olarak 1993'te kurulmuştur; adaylar sınıf ve şube öğretmenlerince gösterilir.
• ARGEM okulları 2017'de açılmıştır.
• Özel yetenekli birey tanımı 2018 Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği'nde yer alır.
• ABD'de IQ testinden sonra en çok öğretmen değerlendirme ölçekleri kullanılır.
• Raven İlerleyen Matrisler grup zekâ testidir.
• Müzik yeteneği 2-6 yaşta fark edilebilir; Anadolu Güzel Sanatlar Lisesi müzik bölümü için müzik not ortalaması aranır.

Eğitim modelleri ve müdahaleler

• Farklılaştırma içerik, süreç ve ürünü öğrencinin ilgi ve hazırbulunuşluğuna göre uyarlar.
• Zenginleştirme konuyu derinlik, karmaşıklık ve ileri düzey açısından genişletir; hızlandırma ilerleme hızını artırır.
• Okul genelinde zenginleştirme modeli üç tip etkinliğe dayanır.
• Otonom Öğrenenler Modeli Betts ve Knapp'a aittir.
• Clark'ın modeli bilişsel, duyuşsal, fiziksel ve sezgisel işlevleri bütünleştirir.
• Yaşıtlarla aynı sınıfta öğrenim, tam gün karma sınıf düzenidir.

Yaratıcılık ve düşünme

• Yaratıcılık her bireyde potansiyel olarak vardır ve geliştirilebilir.
• Yaratıcılık ölçümünde kişi, süreç, ürün ve çevre esas alınır.
• Zorlanan ilişkiler tekniğinde rastgele bir nesnenin özellikleri tasarıma uyarlanır.
• Aktarım, bir alandaki bilginin başka alana uygulanmasıdır.
• Eleştirel düşünmede etkililik ve tutarlılığa göre tartmak değerlendirme basamağıdır.

Çift yönlü farklı ve riskli durumlar

• Twice exceptional çocuklar hem yüksek potansiyele hem öğrenme güçlüğüne sahiptir; zekâ puanları yüksek çıkabilir.
• Beklentinin altında başarı gösteren çocukta arkadaş ilişkilerini kısıtlamak uygun müdahale değildir.
• Okul-aile iş birliği güçlü ise gelişim desteklenir.
• Üstün zekâlılarda genel olarak zihin yetersizliği görülmez.

Asenkronize gelişim

Zihinsel, fiziksel ve duygusal gelişimin farklı hızlarda ilerlemesidir.

Farklılaştırma

İçerik, süreç ve ürünün öğrenci özelliklerine göre uyarlanmasıdır.

Zenginleştirme

Programı derinlik ve karmaşıklık yönünden genişleten uygulamadır.

Nöral plastisite

Beynin deneyim ve eğitimle bağlantılarını yeniden düzenleyebilmesidir.

Kristalize zekâ

Cattell'in akıcı zekâdan ayırdığı, birikimli bilgiye dayanan zekâ türüdür.

Üç halka kuramı

Ortalama üstü yetenek, yaratıcılık ve göreve bağlılığın kesişimini üstün zekâ sayar.

Yıldız Modeli

Tannenbaum'un üstün zekâyı beş etkenle açıklayan modelidir.

Psikomotor aşırı duyarlılık

Hareketlilik, enerji ve hızlı konuşmayla kendini gösteren Dabrowski alanıdır.

Ayrımsal model (DMGT)

Gagné'nin zekâ ile yeteneği ayrı kavramlar olarak ele alan modelidir.

Zorlanan ilişkiler

Rastgele nesne özelliklerinin tasarıma zorla uyarlanmasıyla fikir üretme tekniğidir.

• Olumsuz soru köklerine dikkat edilmeli; Tannenbaum, Dabrowski ve Sternberg sorularında dışarıda kalan öğe sorulur.
• Zenginleştirme (derinlik) ile hızlandırma (ilerleme hızı) karıştırılmamalı.
• Üstün zekâ ile yetenek Gagné'de ayrı kavramlardır; Gardner'da tür sayısı 7, 8, 9 diye artar.
• Kuramcı-kuram eşleşmeleri ezberlenmeli: Renzulli, Tannenbaum, Dabrowski, Gagné, Ruf, Clark, Betts-Knapp.