AUZEF Yaşlanma Teorileri ve Geriatrik Değerlendirme Çıkmış Sorular

Ders, yaşlanmanın biyolojik ve psikososyal kuramlarını, yaşlılarda sık görülen geriatrik sendromları ve bunların kapsamlı geriatrik değerlendirme araçlarıyla taranmasını ele alır. Ayrıca düşme önleme, beslenme, uyku, ağrı, yaşlı istismarı ve güvenli yaşam çevresi konularını kapsar.

Yaşlanma kuramları

• Yaşamdan Geri Çekilme Kuramı (Cumming ve Henry): birey ile toplum karşılıklı, kaçınılmaz ve evrensel biçimde birbirinden uzaklaşır.
• Aktivite Teorisi (Havighurst ve Albrecht): mutlu yaşlanma için toplumsal bağlar ve bedensel-zihinsel etkinlik sürmelidir.
• Aktivite Teorisi geri çekilme kuramının karşıtıdır; kayıplar yeni rollerle doldurulur.
• Serbest Radikal Teorisi (Harman): enerji üretiminde oluşan kararsız oksijen türevleri hücrede oksidatif hasar biriktirir.
• Antioksidan beslenmenin önemi serbest radikal görüşüne dayanır.

Kapsamlı geriatrik değerlendirme araçları

• MMSE (Folstein, 1975): yönelim, kayıt, dikkat, hesaplama, hatırlama ve dili 30 puan üzerinden tarar; 24 altı bozukluğu düşündürür.
• SPICES: uyku, beslenme, inkontinans, konfüzyon, düşme ve cilt bütünlüğü sorunlarını hızlı tarar.
• Temel GYA: banyo, giyinme, tuvalete gitme, beslenme, transfer.
• Enstrümental GYA: alışveriş, telefon, ev işleri, ilaç yönetimi, araç kullanma; daha çok bilişsel beceri ister.
• Sözel bildirim yapamayan hastada gözleme dayalı Davranışsal Ağrı Skalası kullanılır.

Düşme riski ve güvenli ortam

• Kalk ve Yürü Testi (TUG): sandalyeden kalkıp 3 metre yürüme, dönme ve oturma süresi ölçülür; 12 saniyeyi aşması yüksek risktir.
• Ayakkabı ayağı tam sarmalı ve kaymaz tabanlı olmalı; parmak arası ve arkası açık terlik riski artırır.
• Alaturka tuvalet çömelme ve kalkma güçlüğü nedeniyle riskli; destek barlı alafranga tuvalet uygundur.
• Akıllı ev tasarımları nanoteknoloji ve sensörlerle ısı, ışık, güvenlik ve ilaç hatırlatmayı otomatik yönetir.
• Yaşlı dostu tasarımlar daha çok rampa gibi mimari düzenlemelerdir.

Deliryum ve bilişsel durum

• Deliryum ani başlar, gün içinde dalgalanır, bilinç ve dikkati bozar; geçicidir.
• Tetikleyiciler: enfeksiyon, dehidratasyon, ilaç etkisi, ameliyat.
• Demanstan farkı: demans yavaş ve kalıcıdır, deliryum ani ve geçicidir.
• Hipoaktif deliryumda hasta ilgisiz, yavaş, içe kapanık ve uyuşuktur.
• Halüsinasyon ve illüzyonlar hiperaktif deliryuma özgüdür, hipoaktif tabloyla bağdaşmaz.

Beslenme, bası yarası, ilaç ve aşılar

• Serum albümini protein depolarını yansıtır; beslenme değerlendirmesinde en sık bakılan belirteçtir.
• Düşük albümin bası yarası, enfeksiyon ve ölüm riskini artırır; bası yarası izleminde de en kritik tetkiktir.
• Polifarmasi: beş veya daha fazla ilacın düzenli ve eş zamanlı kullanımı.
• Polifarmasi etkileşim, yan etki, deliryum ve düşme riskini yükseltir.
• Yaşlılarda grip, pnömokok, tetanoz-difteri ve zona aşıları önerilir; BCG rutin önerilmez.

Ağrı, inkontinans ve uyku

• İdiopatik ağrı: nedeni saptanamayan, tedaviye genellikle yanıtsız kronik ağrıdır.
• Viseral ağrı iç organdan, somatik ağrı kas-kemikten, nörolojik ağrı sinir hasarından kaynaklanır.
• İdrar kaçırma bası yarasını hızlandırır, uykuyu böler, düşme ve depresyon riskini artırır; doğrudan kilo kaybı yapmaz.
• Erişkin için olağan uyku süresi 6-8 saattir; yaşlanmada uyku yüzeyselleşir ama gereken süre değişmez.
• Uyku NREM ve REM olmak üzere iki fazdır; evrelere ayrılan NREM'dir, REM tek fazdır.
• REM'de rüyalar canlıdır, sempatik aktivite artar ve uyandırmak zordur.

Yaşlı istismarı ve ihmali

• İstismar, güvenilen ilişkide fiziksel, psikolojik, cinsel veya ekonomik zarar verilmesidir.
• Vurmak ve hırpalamak fiziksel; bağırmak, hakaret ve terk tehdidi psikolojik istismardır.
• Huzurevine verme veya sokağa atma tehdidi tipik psikolojik istismar örneğidir.
• İlacı vermemek ihmal kapsamındadır.
• Tarama soruları evrak imzalatma (finansal), azarlama ve tehdit, izinsiz dokunma ile zorlamayı sorgular; evin kime ait olduğu sorusu bu listede yoktur.

MMSE

30 puanlık standart bilişsel tarama testi; 24 altı bozukluk işaretidir.

SPICES

Altı sık geriatrik sendromu hızlı tarayan kısaltma.

TUG

Kalk ve Yürü Testi; süre 12 saniyeyi aşarsa düşme riski yüksektir.

Polifarmasi

Beş ya da daha fazla ilacın aynı dönemde düzenli kullanımı.

Deliryum

Ani başlayan, dalgalanan, geçici bilinç ve dikkat bozukluğu.

Serum albümini

Beslenme ve bası yarası riskini izlemede kullanılan protein belirteci.

İdiopatik ağrı

Altta yatan nedeni bulunamayan inatçı kronik ağrı.

Temel GYA

Banyo, giyinme, tuvalet, beslenme ve transfer gibi öz bakım etkinlikleri.

Enstrümental GYA

Alışveriş, telefon, ev işleri, ilaç yönetimi gibi toplumsal yaşama katılım becerileri.

Geri Çekilme Kuramı

Birey ve toplumun karşılıklı kopuşunu yaşlanmanın doğal parçası sayar.

Aktivite Teorisi

Sürdürülen etkinlik ve sosyal roller mutlu yaşlanmayı sağlar.

Serbest Radikal Teorisi

Oksidatif hasar birikimini yaşlanmanın nedeni sayan biyolojik kuram.

• Geri Çekilme ile Aktivite teorisi birbirinin karşıtıdır; kuramın savunduğu görüşe bakarak ayırt et.
• Deliryum ani ve geçici, demans yavaş ve kalıcıdır; hipoaktifte halüsinasyon beklenmez.
• Albümin hem beslenme hem bası yarası sorularının cevabıdır.
• Temel GYA (banyo, giyinme) ile enstrümental GYA (alışveriş, ilaç yönetimi) karıştırılmamalı.
• Düşme önleme sorularında parmak arası terlik ve alaturka tuvalet yanlış seçeneklerdir.