Anadolu AÖF Eski Türk Edebiyatına Giriş: Biçim ve Ölçü Çıkmış Sorular

Ders, Divan edebiyatının biçim ve ölçü özelliklerini ele alır: nazım şekilleri, musammatlar, kaside bölümleri, aruz kusurları, mazmun ve kozmoloji anlayışı ile bazı kaynak eserler işlenir.

Eski Türk edebiyatının genel çerçevesi

• Aruz, nazım şekilleri ve mazmunlar büyük ölçüde Fars edebiyatından alınmıştır; Arap edebiyatının etkisiyle şekillendiği söylenemez.
• Divan şiirinde anlatım dolaylıdır; asıl söylenen çoğu zaman ipuçlarıyla sezdirilir.
• Klasik kozmolojide gök baba, yer ana sayılır; gök etkileyici ve döl verici, yer besleyip doğurucudur.

Musammatlar ve bent adları

• Bent dize sayısına göre adlanır: dörtlü murabba, beşli muhammes, altılı müseddes, yedili müsebba, sekizli müsemmen, dokuzlu mütessa, onlu mu'aşşer.
• Murabbanın bestelenmeye elverişli biçimi şarkıdır; şarkı murabbadan doğmuştur.
• Gazel beytine eklenen dize sayısı biçimi belirler: beş dize tesbî', altı dize tesmîn, sekiz dize ta'şîr.
• Eklenen dizeler gazelle aynı ölçüdedir ve ilk dizelerle uyaklıdır.

Gazelden türeyen ve bentli biçimler

• Müstezadda uzun mısraın ardından aynı veznin son cüzleriyle uyumlu kısa bir ziyade mısra gelir.
• Terkîb-i bend ve tercî'-i bendde bendler vâsıta beyitleriyle birleşir.
• Bu iki biçimde her bendin içi gazel ve kaside gibi uyaklanır.

Kaside ve bölümleri

• Methiyeden önceki betimleme bölümüne nesib ya da teşbib denir; baharı, kışı, atı anlatabilir.
• Şairin kendi mahlasını andığı beyit kasidenin tâc beytidir.
• Şair, nesibde sanatını göstermek için doğa veya at gibi konuları işler.

Mesnevi

• Mesnevide beyitler kendi arasında uyaklanır (aa, bb, cc).
• Tevhid, naat, övgü ve telif sebebinden sonra asıl hikâye başlar; bu bölümün başlığı âğâz-ı dâstân, âğâz-ı kitâb ya da âğâz-ı kıssadır.
• Şeyhî'nin hiciv türündeki Har-nâme'si mesnevi biçimindedir.

Nazire, mazmun ve aruz kusuru

• Bir şiire aynı vezin, kafiye ve redifle yazılan karşılığa nazire denir; alay amaçlıysa tehzil adını alır.
• Nazirelerin toplandığı mecmualardan Mecmû'atü'n-Nezâ'ir'in müellifi Ömer b. Mezid'dir.
• Mazmun, kalıplaşmış dolaylı anlatımdır; örneğin servi boyu, goncası ağzı temsil eder.
• Uzun ünlünün vezin gereği kısa okunması zihaftır; kısa hecenin uzun okunması imaledir.

Kaynak eserler

• Taşköprîzâde'nin Mevzûâtü'l-Ulûm'u ile Kâtip Çelebi'nin Keşfü'z-Zunûn'u bibliyografik eserlerdir.
• Beyit düz yazıya çevrilirken anlamın bütünü korunmalıdır; papağan örneğinde konuşma insanınki gibi olsa da öz insan olmaz.

Müstezad

Uzun mısralardan sonra kısa ziyade mısraların geldiği, gazelden türeyen nazım biçimi.

Şarkı

Murabbanın müzikle okunmaya uygun biçimi.

Tesbî'

Gazel beytine beş dize eklenerek yedi dizelik bentlerle kurulan musammat.

Tesmîn

Gazel beytine altı dize eklenerek sekiz dizelik bentler oluşturan biçim.

Ta'şîr

Gazel beytine sekiz dize eklenerek on dizelik bentler oluşturan biçim.

Nesib (Teşbib)

Kasidenin methiyeden önceki betimleme bölümü.

Tâc beyit

Kasidede şairin mahlasını andığı beyit.

Nazire

Bir şiire aynı vezin ve uyakla yazılan karşılık.

Tehzil

Alay amacıyla yazılan nazire.

Mazmun

Bir kavramın arkasına gizlenen kalıplaşmış dolaylı anlatım.

Zihaf

Aslı uzun ünlünün ölçü gereği kısa okunması.

İmale

Kısa hecenin ölçü gereği uzun okunması.

• Dize sayılarını bent adlarıyla karıştırma: beş eklenirse tesbî', altı tesmîn, sekiz ta'şîr olur; eklenen sayıya bent toplamını da ekleyerek kontrol et.
• Musammat eşleştirmelerinde müsebba yedili, müsemmen sekizli, müseddes altılıdır; bu üçü sık karıştırılır.
• Zihaf ile imale birbirinin tersidir: zihafta uzun kısalır, imalede kısa uzar.
• Nazire ile tehzili ayırmak için amaca bak: örnek alma nazire, alay etme tehzildir.
• Eski Türk edebiyatının etki kaynağı sorulursa Arap değil Fars edebiyatı akla gelmelidir.