Anadolu AÖF İktisada Giriş I Çıkmış Sorular

İktisada Giriş I dersi; kıtlık ve tercih kavramından başlayarak talep-arz ve esneklikleri, tüketici ile üretici davranışını, maliyetleri, ardından para, işsizlik, enflasyon ve toplam talep-toplam arz gibi makro konuları ele alır.

Temel kavramlar ve iktisadi sistemler

• Kaynaklar kıt, ihtiyaçlar sınırsızdır; bu yüzden ne, ne kadar, nasıl ve kimin için üretileceği sorulur.
• Serbest mallar bol olduğu için fiyatsızdır; iktisadi mallar kıt kaynakla üretilir ve fiyatı vardır. Hizmetin elle tutulur varlığı yoktur.
• Üretim faktörleri ve getirileri: emek-ücret, sermaye-faiz, doğal kaynak-rant, girişimci-kâr.
• Kumanda ekonomisinde kararları merkezi otorite verir; piyasa ekonomisinde fiyatlar koordine eder ve özel mülkiyet temel dayanaktır.
• Pozitif iktisat olanı açıklar, normatif iktisat olması gerekeni söyler. Mikro iktisat tekil birimleri, makro iktisat ekonomiyi bütün olarak inceler.
• Üretim imkânları sınırı tercihleri ve fırsat maliyetini gösterir; fırsat maliyeti sabitse sınır doğru biçimindedir.

Talep, arz ve piyasa dengesi

• Talep kanununa göre fiyat düşünce talep edilen miktar artar; talep eğrisi negatif eğimlidir.
• Malın kendi fiyatı değişince eğri üzerinde hareket olur; fiyat dışındaki etkenler eğriyi kaydırır.
• Tamamlayıcı malın pahalanması talebi azaltır ve eğriyi sola kaydırır.
• Sübvansiyon ve teknolojik ilerleme arzı artırıp arz eğrisini sağa kaydırır.
• Fiyat dengenin altındaysa talep fazlası (kıtlık) doğar ve fiyat yükselir.
• Gelir artışı normal malda talebi artırır; arz sabitse denge fiyatı ve miktarı yükselir.

Esneklikler

• Fiyat esnekliği, talep edilen miktardaki yüzde değişimin fiyattaki yüzde değişime oranıdır.
• Bütçede küçük pay tutan ve ikamesi az olan mallarda talep esnekliği düşüktür; uzun dönemde esneklik artar.
• Esnek talepte fiyat artınca toplam harcama azalır; dikey talep eğrisinde esneklik sıfırdır.
• Çapraz esneklik tamamlayıcı mallarda negatif, ikame mallarda pozitiftir.
• Gelir esnekliği normal malda pozitif, düşük malda negatiftir; Giffen malında fiyat artınca talep de artar.
• Arz esnekliği 1'den küçükse arz inelastiktir; firmaların uyum yeteneği ve beklentiler belirleyicidir.

Tüketici ve fayda

• Marjinal fayda, ek bir birimin toplam faydada yarattığı artıştır; tüketim arttıkça azalır.
• Kardinalistler faydanın ölçülebileceğini, sırasalcılar yalnızca sıralanabileceğini savunur.
• Rasyonel birim amacına en uygun seçimi yapar; karar verirken ek fayda ile ek maliyet kıyaslanır (marjinal analiz).
• Bir malın fiyatı düşünce tüketici dengeye dönmek için o malın tüketimini artırır.

Üretim ve maliyet

• Azalan verimler yasasına göre sabit girdiye değişken girdi eklendikçe belli noktadan sonra ek katkı düşer.
• Marjinal ürün ortalamanın üstündeyse ortalama ürün yükselir.
• Toplam sabit maliyet eğrisi yataydır; ortalama sabit maliyet üretim arttıkça düşer.
• Kâr, marjinal maliyetin marjinal hasılaya eşit olduğu noktada en yüksektir.
• Uzun dönemde tüm girdiler değişkendir; girdiler oranından fazla çıktı artırırsa ölçeğe göre artan getiri vardır.

Para, bankacılık ve işsizlik

• Fiat paranın maden karşılığı yoktur; değeri yasal geçerliliğe ve güvene dayanır.
• Likidite nakde çevrilme kolaylığıdır; gayrimenkulün likiditesi en düşüktür.
• Bankaların mevduatla kredi vermesi kaydi para yaratır; yüzde yüz rezervde para arzı değişmez.
• Reeskont kredisi, senetlerin merkez bankasına iskonto ettirilmesidir. Denge faiz, para arzı ile talebinin kesiştiği yerde oluşur.
• İşgücü istihdam ile işsizlerin toplamıdır; işsizlik oranı işsizler bölü işgücüdür.
• Doğal işsizliği yapısal ve friksiyonel işsizlik oluşturur.

Makro denge ve politikalar

• Marjinal tüketim eğilimi, tüketim artışının gelir artışına oranıdır; gelirden tüketilmeyen kısım tasarruftur.
• Gelir değişimi tüketim fonksiyonu üzerinde harekete yol açar; diğer etkenler fonksiyonu kaydırır.
• Kapalı ekonomide denge geliri otonom harcamaların 1/(1−c) katıdır; çarpan harcama artışını büyütür.
• Toplam talep fiyat düzeyi ile reel hasıla arasındaki ters ilişkidir; fiyat değişimi toplam arz eğrisini kaydırmaz, uzun dönemde eğri dikeydir.
• Sermaye stokundaki artış toplam arzı sağa kaydırır; vergi artırmak enflasyonla mücadeleye yardım eder.
• Kamu harcamasının faizi yükseltip özel yatırımı kısması dışlama etkisidir.

Ceteris paribus

Diğer her şey sabitken bir değişkenin etkisini inceleme varsayımı.

Fırsat maliyeti

Bir seçim yapılırken vazgeçilen en iyi alternatifin değeri.

Beşeri sermaye

Eğitim ve deneyimle edinilen bilgi ve becerilerin toplamı.

Giffen malı

Fiyatı artınca talebi de artan özel bir düşük mal.

Normal mal

Gelir artınca talebi artan, gelir esnekliği pozitif mal.

Düşük mal

Gelir artınca talebi azalan, gelir esnekliği negatif mal.

Dışlama etkisi

Kamu harcamaları kaynaklı faiz artışının özel yatırımı azaltması.

Enflasyon

Fiyatlar genel düzeyinde süren yükseliş.

Döviz kuru

Bir ülke parasının başka ülke parası cinsinden fiyatı.

Görünmez El

Adam Smith'in serbest piyasanın kendiliğinden işleyişini açıkladığı ilke.

Potansiyel GSYİH

Üretim faktörlerinin tamamı kullanıldığında ulaşılan reel hasıla düzeyi.

• Fiyat değişimi eğri üzerinde hareket, fiyat dışı etkenler eğrinin kayması demektir; bu ayrım hem talepte hem arzda hem toplam arzda sorulur.
• Tamamlayıcı mallarda çapraz esneklik negatif, ikame mallarda pozitiftir; gelir esnekliği düşük malda negatiftir.
• Hesap sorularında yüzde değişim formülü ve işgücü (istihdam + işsiz) tanımı dikkatle kullanılmalıdır.
• Mikro ile makro konuları karıştırılmamalı; piyasa talep eğrisi mikro, enflasyon ve milli gelir makrodur.
• Talep fazlası kıtlık demektir ve fiyatı yükseltir; arz fazlası fiyatı düşürür.