Anadolu AÖF İslâm Kurumları ve Medeniyeti Çıkmış Sorular

Ders, İslâm toplumlarında kültür, devlet teşkilatı, ordu, adalet, eğitim, mali kurumlar, esnaf örgütleri ve ilim hayatının nasıl şekillendiğini Emevî-Abbasî, Selçuklu ve Osmanlı örnekleriyle ele alır. Kurumların dinî ilkelerle ve toplumsal ihtiyaçlarla ilişkisi öne çıkar.

Kültür ve İslam'ın temel nitelikleri

• Kültür öğeleri basamaklı dizilir; üstte ortak dil gibi evrensel öğeler, altta gözlenebilir davranış kalıpları yer alır.
• Bu düzen, kültürün dengeli bir bütün oluşturma eğilimini gösterir.
• 'Dinde zorlama yoktur' ayeti İslam'ın hoşgörü özelliğini vurgular.
• Mekke, Ümmü'l-Kura, el-Beledü'l-Emîn ve el-Beledü'l-Haram gibi otuzdan fazla adla anılan kutsal şehirdir.

Toplumsal yardımlaşma ve vakıf

• Yolcuya üç gün yemek, içecek ve konaklama sağlama geleneği vakıf yoluyla kervansaraylara dönüşmüştür.
• Kervansaraylar ticaret güzergâhlarında yer alan vakıf yapılarıdır.
• Sınır bölgelerinde düşmana karşı kendini korumak zorunda kalan Müslümanlar, soruda Müellefe-i kulûb kapsamında zekâttan yararlanan kesim olarak verilmiştir.

İhtisab (hisbe) teşkilatı ve Ahilik

• İhtisab, iyiliği emretme ve kötülükten men etme ilkesine dayanır; şehirlerde günlük hayatı düzenler.
• Çarşı-pazar, ölçü-tartı, okullar ve kamu ahlakı denetimi hisbenin görevleri arasındadır.
• Askerî davalara bakmak hisbenin değil, ordu kadılarının (Kadıasker) işidir.
• Ahilikte kurala uymayan, hileli veya kalitesiz mal satan esnafın pabucu ahi babasınca dama atılırdı.
• Pabucun dama atılması, esnafın meslekten men edilmesi anlamına gelir.

Ordu teşkilatı

• İlk askerî divan olan Divan'ül-Cünd, Hz. Ömer döneminde ordu maaş kayıtları için kurulmuştur.
• Abbasîlerde halifenin başkentteki özel muhafız birliği Haresü'l-halîfe adını taşırdı.
• Osmanlıda tımarlı sipahiler maaş değil dirlik alır, bu gelirle cebelü yetiştirirdi.
• Tımarlı sipahiler eyalet ordusunun büyük bölümünü oluştururdu.

Adalet ve mali yönetim

• Selçuklularda adalet bakanı ya da başsavcı konumundaki görevli Emir-i Dâd'dı.
• Emir-i Dâd, mezalim mahkemesine başkanlık eder, kadıların bakamadığı büyük ve siyasi davalarla ilgilenirdi.
• Selçuklu mali işleri divan-ı istifâda yürütülür, başında müstevfi bulunurdu.
• Müstevfi, Osmanlıdaki defterdarın karşılığı sayılır.
• Mahkemede iddia, savunma ve tanık ifadelerini sicil defterine kâtib yazardı.

Eğitim kurumları

• İbtidai mektepler ilk derece eğitim verirdi.
• Rüşdiyeler ortaokul, idadiler ve sultaniler lise düzeyindeydi.
• 1876 Kanun-i Esasi, II. Abdülhamid döneminde ilköğretimi kız ve erkek için zorunlu kılmıştır.
• Beytü'l-Hikme, Abbasî Bağdat'ında Me'mun döneminde kütüphane, tercüme ve araştırma merkezi olarak zirveye çıkmıştır.
• Yunanca, Süryanice ve Farsça eserler burada Arapçaya aktarılmıştır.

Âlimler ve halifelik

• Farabi; Kitâbu'l-Mûsikî, İhsâu'l-Ulûm ve Arâü'l-Medineti'l-Fâdıla eserlerinin sahibidir.
• Farabi 'Muallim-i Sânî' ve 'Doğu'nun Aristosu' unvanlarıyla anılır.
• Yavuz Sultan Selim Mısır seferi sonrası halifeliği Abbasî halifesi III. Mütevekkil'den devralmıştır.
• Yavuz, 'Hâdimü'l-Haremeyni'ş-Şerîfeyn' unvanını kullanan ilk padişah olarak bilinir.

İhtisab (hisbe)

İyiliği emretme ve kötülüğü men etme ilkesine dayanan, çarşı ve kamu düzenini denetleyen kurum.

Kervansaray

Yolculara ücretsiz yemek ve konaklama sunan, ticaret yollarındaki vakıf yapısı.

Divan'ül-Cünd

Hz. Ömer döneminde kurulan ilk askerî divan; ordu maaş kayıtlarını tutardı.

Haresü'l-halîfe

Abbasîlerde halifenin kişisel güvenliğini sağlayan özel muhafız birliği.

Emir-i Dâd

Selçuklu adalet emiri; mezalim mahkemesinin başkanıdır.

Müstevfi

Selçuklu divan-ı istifâsının başındaki mali işler yetkilisi.

Tımarlı sipahi

Maaş yerine dirlik alıp cebelü yetiştiren Osmanlı atlı askeri.

Dirlik

Askere maaş yerine tahsis edilen, vergi gelirine dayanan toprak geliri.

Beytü'l-Hikme

Bağdat'ta tercüme, kütüphane ve araştırma merkezi olan Abbasî kurumu.

Kâtib

Mahkemede dava, savunma ve şahit ifadelerini deftere geçiren görevli.

Pabucun dama atılması

Ahilikte kurala uymayan esnafın meslekten men edilmesi.

Kanun-i Esasi

1876'da ilan edilen ilk anayasa; ilköğretimi kız ve erkek için zorunlu kıldı.

• Ordu kadısı Kadıasker askerî davalara bakar; hisbe teşkilatı bu işle ilgilenmez.
• Emir-i Dâd (adalet) ile müstevfi (maliye) karıştırılmamalı; müstevfi defterdara karşılık gelir.
• Divan'ül-Cünd Hz. Ömer dönemine, Kanun-i Esasi II. Abdülhamid dönemine aittir.
• Eğitimde ibtidai ilk derece, rüşdiye ortaokul, idadi ve sultani lise düzeyidir.
• Tımarlı sipahi maaş yerine dirlik alır; Haresü'l-halîfe ise doğrudan halifeye bağlı muhafız birliğidir.