Anadolu AÖF Ortaçağdan Günümüze Anadolu Uygarlıkları Çıkmış Sorular

Ders, Geç Antik ve Bizans'tan Selçuklu, Beylikler ve Osmanlı dönemlerine, oradan erken Cumhuriyet sanatına uzanan mimari, süsleme ve sanat geleneklerini ele alır. Plan tipleri, yapı öğeleri, el sanatları ve dönemlerin tanınan eserleri öne çıkar.

Erken Hristiyan ve Erken Bizans

• Hristiyanlık yasal olmadan önce ibadet ev kiliselerinde yapılırdı; Dura Europos'taki ev kilisesi bilinen en eski ayin mekânıdır.
• Bazilikada apsisin önündeki yüksek, sunaklı platforma Bema denir.
• Kudüs Kutsal Mezar Kilisesi Helenistik bazilika örneği olarak verilir.
• 726-843 Tasvir Kırıcılık döneminde figürlü resimler yok edildiği için Erken Bizans resimlerinin çoğu kayıptır.
• Büyük zemin mozaikleri Konstantinopolis'te Büyük Saray Kompleksi'nde bulunmuştur.
• Kayserili Basileios, ortaklaşa yaşanan manastır düzenini yaygınlaştırmıştır.

Bizans mimarisi ve tarihi çerçeve

• Konstantinopolis 29 Mayıs 1453'te fethedildi; Orta Çağ kapandı, Yeni Çağ açıldı.
• Orta Bizans'ta (843-1204) kapalı Yunan haçı planı belirleyicidir.
• Trikonchos, oktagon, heksagon ve rotonda merkezî planlıdır; Mistra plan değil, bir kenttir.
• Kare mekândan kubbeye geçişi küresel üçgen biçimli pandantifler sağlar.
• Geç Bizans'ta süs dış cepheye kayar: geometrik tuğla, yüksek kasnaklar, testere dişi motifler.
• Latin işgali (1204-1261) döneminde başkentte yalnızca Ayasofya'ya destek ve giriş eklemeleri yapıldı.
• Theophilos, İslam saraylarından esinlenerek Bryas Sarayı'nı yaptırdı.

Bizans resim, süsleme ve el sanatları

• Mozaik küçük tesseraların harç üzerine dizilmesiyle yapılır; altın varaklı camlar mekâna mistik hava verir.
• Deesis sahnesinde ortada İsa, yanlarında Meryem ve Vaftizci Yahya şefaat dileyen biçimde görülür.
• Vita ikonalarında ortada aziz portresi, çevresinde yaşamından sahneler yer alır.
• Paludamentum, sağ omuzda fibulayla tutturulan mor pelerindir.
• Orta Bizans fildişi eserlerinde çoğunlukla dinî konular işlenir.
• Mine (hücreli mine) tekniği Orta Bizans kuyumculuğunu zirveye taşımıştır.

Bizans seramiği

• Sgrafitto: açık astar kuruyunca sivri aletle kazınır, sonra şeffaf sırla fırınlanır.
• Champleve ve Slip Orta Bizans'ın dekoratif teknikleridir.
• Kırmızı astarlı seramik Geç Roma ve Erken Bizans'a aittir, Orta Bizans'ta görülmez.
• Zeuxippus seramikleri 12.-13. yüzyıla aittir; hardal sarısı ve yeşil sır, içte eş merkezli daireler taşır.

Selçuklu ve Artuklu mimarisi

• Eyvan üç yanı kapalı, bir yanı sivri kemerle açık derin mekândır; Selçuklu yapılarında ana ekseni belirler.
• Malatya Ulu Camii (1224) eyvanlı, iç avlulu Büyük Selçuklu plan tipini Anadolu'ya taşır; Artuklu eseri değildir.
• Mardin, Silvan, Kızıltepe ve Harput Ulu Camileri Artuklu eseridir.
• II. Kılıç Arslan Kümbeti Konya Alaeddin Camii avlusundadır ve sekiz sultanın mezarını barındırır.
• Diyarbakır Hoca Ahmet Camii ters T planıyla tek örnektir; Melikşah Burcu'nun mimarı Urfalı Selamet oğlu Muhammed'dir.
• Yakutiye Medresesi'nin avlusu kapalıdır; Ak, Hatuniye, Zinciriye ve Dündar Bey açık avlulu örneklerdir.
• Varka ve Gülşah, Selçuklulardan ulaşan resimli yazmadır; nakkaşı Abdülmümin el-Hoyî'dir.
• Tokat Garipler Camii, Kışlak Hazara Diggârân mekân düzenine benzer.

Osmanlı mimarisi

• İznik Yeşil Cami tek kubbelidir; Çandarlı Halil Paşa adına Hacı bin Musa yapmıştır.
• Bursa Yeşil Cami, zaviye ve imaret işlevli ters T planın en bilinen örneğidir.
• Bursa Ulu Cami yirmi kubbeli, tek mekânlı en görkemli erken Osmanlı camisidir.
• Sinan Selimiye'yi (Edirne) ustalık eseri saymıştır.
• III. Ahmet Çeşmesi Lale Devri'nin anıtsal meydan çeşmesidir.
• Dolmabahçe Sarayı Balyanlar eliyle yapılmış Barok, Rokoko ve Neoklasik karışımı saraydır.

Erken Cumhuriyet sanatı

• Zeki Kocamemi Müstakil Ressamlar ve Heykeltıraşlar Birliği üyesidir; Mekkare Erleri onun eseridir.
• D Grubu'nun (1933) kuramcısı Nurullah Berk'tir.
• Taksim Cumhuriyet Anıtı'nı 1928'de İtalyan heykeltıraş Pietro Canonica tasarlamıştır.

Eyvan

Üç yanı kapalı, bir yanı büyük kemerle açık, çoğunlukla tonozlu mekân.

Deesis

İsa'nın iki yanında Meryem ve Vaftizci Yahya'nın şefaat dilediği sahne.

Mozaik

Küçük tessera parçalarının harç üzerine dizilmesiyle yapılan yüzey süslemesi.

Sgrafitto

Astarın kazınarak desen elde edildiği seramik tekniği.

Pandantif

Kare plandan kubbeye geçişi sağlayan küresel üçgen öğe.

Bema

Bazilikada apsis önündeki yüksek sunak platformu.

Paludamentum

Roma'dan Bizans'a geçen, sağ omuzda fibulayla tutturulan mor pelerin.

Mine

Tel gözlerin renkli cam hamuruyla doldurulup fırınlandığı kuyumculuk tekniği.

Vita ikonası

Azizin yaşam sahnelerini portresi çevresinde anlatan ikona.

İkonoklazma

726-843 arasındaki tasvir kırıcılık dönemi.

Ters T planı

Zaviye ve imaret işlevli erken Osmanlı (Bursa tipi) plan şeması.

• Mozaik ile mine karıştırılmamalı: mozaik tesseralı yüzey süsüdür, mine kuyumculuk tekniğidir.
• Malatya Ulu Camii Artuklu değil Selçuklu eseridir; Mistra ise plan tipi değil kenttir.
• Geç Bizans'ta süs dış cephede, Orta Bizans'ta kapalı Yunan haçı planı öne çıkar.
• Kırmızı astarlı seramik Orta Bizans tekniği sayılmaz; Sgrafitto, Champleve ve Slip sayılır.
• Tarihlerde 1204 Latin işgali, 1261 geri alış, 1453 fetih ayrımına dikkat edilmeli.