Anadolu AÖF Sağlık Psikolojisi Çıkmış Sorular

Sağlık psikolojisi; sağlığın ve hastalığın biyolojik, psikolojik ve sosyal etkenlerle birlikte şekillendiğini ele alır. Stres, travma, ağrı, kronik hastalıklar, sağlık davranışları, ruhsal bozukluklar ve bağımlılıklar dersin ana konularıdır.

Sağlık anlayışı ve tarihsel gelişim

• Çağdaş sağlık anlayışında sağlık, hastalığın olmamasından fazlasıdır; çok boyutlu bir iyilik halidir.
• Biyopsikososyal model biyolojik, psikolojik ve sosyal etkenleri birlikte değerlendirir; tedavide psikolojik yöntemler de kullanılabilir.
• Eski dönemde hastalık, dört vücut sıvısının dengesizliğine bağlanmıştır; bu görüş Hippokrates ve Galenos ile anılır.
• Şamanlara atfedilen ilkel beyin cerrahisi trepenasyondur; Ayurveda ise Eski Hint kökenli bir sağlık uygulamasıdır.
• Klinik sağlık psikolojisi alt daldır; bedensel sorunların tıbbi tedavisi sağlık psikolojisinin işi değildir.

Stres ve baş etme

• Stresör baş etme gücünü aştığında gerilim ve belirtiler doğar; buna stres denir.
• Selye tepki örüntüsünü Genel Uyum Sendromu olarak adlandırmıştır; Cannon ise savaş ya da kaç tepkisini tanımlamıştır.
• Lazarus'a göre belirleyici olan olayın nasıl değerlendirildiğidir; tehdit değerlendirmesi birincil değerlendirmedir.
• Kronik stresde HPA ekseni kortizol salgılanmasını sağlar.
• Duyguları bastırma, kaçınma ve alkol ya da ilaca yönelme duygu odaklı baş etmedir.
• Unutkanlık bilişsel belirtidir; bedensel belirti sayılmaz.

Travma, yas ve tükenmişlik

• Her travmatik olay travma sonrası stres bozukluğuna yol açmaz; psikolojik sağlamlık işlevselliği koruyabilmektir.
• Travma sonrası büyüme, acıdan anlam çıkarıp olumlu dönüşüm yaşamaktır.
• Başkasının travmasına tanıklık veya yardım yoluyla gelişen tablo ikincil travmatik strestir.
• Deprem, savaş, terör gibi çok kişiyi etkileyenler toplumsal düzlemdeki travmatik olaylardır.
• Yas yalnızca ölümle sınırlı değildir; aşırı ve abartılı yas hipertrofik yastır.
• Tükenmişlik; duyarsızlaşma, duygusal tükenme ve yeterlilik duygusunun azalmasıdır.

Ağrı

• Ağrının duyusal olduğu kadar duygusal ve bilişsel boyutu da vardır.
• Kapı-kontrol kuramı ağrının duygu, düşünce ve davranışlarla yönetilebileceğini gösterir.
• Ağrı eşiği ilk fark edilen düzeydir; ağrı toleransı katlanılabilen en yüksek şiddettir.
• Altı ayı aşan ve nosiseptif niteliğini yitiren ağrı kronik ağrıdır; yansıyan ağrı başka bölgede hissedilir.
• Plaseboya yanıt veren hastanın ağrısı gerçek dışı değildir.
• Ayna nöronlar başkasının eylemlerini içsel olarak yansıtır.

Kronik hastalıklar ve sağlık davranışları

• A tipi kişilik koroner kalp hastalığı riskiyle ilişkilidir; diyabet kalp-damar hastalığı grubunda sayılmaz.
• Hipertansiyon eşiği 140/90 mmHg'dir; metabolik sendromda HDL düşüktür.
• Diyabet belirtileri sık idrara çıkma, aşırı susama, kilo kaybı ve ağız kuruluğudur; Tip 2 genelde yetişkinlerde görülür.
• Beden kitle indeksi vücut ağırlığının boyun karesine bölünmesiyle bulunur.
• Düzenli fiziksel aktivite hem koruyucudur hem de mevcut hastalıklara yarar; modelin aşamaları ön düşünme, düşünme, hazırlık, eylem, sürdürmedir.
• Kontrolsüz diyetler yeme bozukluklarına zemin hazırlayabilir; yatmadan önce egzersiz uyku hijyenine uymaz.

Nörolojik ve ruhsal bozukluklar

• Alzheimer'da en erken bellek hasar görür; yüksek eğitim düzeyi risk etmeni değildir.
• İnmede depresyon, demans, kaygı ve uyum bozuklukları sık görülür; genç olmak inme riskini artırmaz.
• Özgül fobi en yaygın kaygı bozukluğudur; şizofreni kaygı bozukluğu değildir ve bilinç korunur.
• Obsesyon depresyon belirtisi değildir; depresyonda intihar girişimi riski yüksektir, evli olmak risk artırmaz.
• Ruhsal bozukluklar beyin temelli süreçlerle ilişkilidir.
• Demans bakım verenleri yük ve güçlük yaşar.

Bağımlılık

• Aşerme, maddeyi kullanmaya yönelik güçlü öznel istektir; yoksunluk bırakınca ortaya çıkan bedensel belirtilerdir.
• Depreşme, uzun süre bıraktıktan sonra kontrolü yitirip eski içme düzenine dönmektir.
• Edimsel koşullanma kuramı kullanımın sürmesini pekiştireçlerin sonuçlarıyla açıklar.
• Psikodinamik kuram, bağımlılığı sevgi ve güven eksikliğinden doğan kaygıyı bastırma çabasına bağlar.
• Opiyatlarda tolerans çabuk gelişir ve bir ya da iki kullanımla bağımlılık oluşabilir.
• Tütünden en çok akciğer zarar görür; internet bağımlılığı araştırmaları en çok ergenlere odaklanır.

Stres

Stresörün baş etme kapasitesini aşmasıyla oluşan gerginlik ve bedensel ya da ruhsal belirtiler.

Genel Uyum Sendromu

Selye'nin insanların strese verdiği tepki örüntüsüne verdiği ad.

Savaş ya da kaç tepkisi

Tehdit karşısında kişiyi yüzleşmeye veya uzaklaşmaya hazırlayan bedensel ve psikolojik tepkiler.

Birincil değerlendirme

Lazarus'a göre durumun tehdit oluşturup oluşturmadığının değerlendirilmesi.

Plasebo

İlacın farmakolojik özellikleriyle açıklanamayan, simgesel etkiye dayalı tedavi edici etki veya uygulama.

Kapı-kontrol kuramı

Ağrı algısının duygusal ve bilişsel etkenlerle değişebileceğini öne süren kuram.

İkincil travmatik stres

Başkasının travmasına tanıklık ya da yardım yoluyla gelişen travma belirtileri.

Travma sonrası büyüme

Travmatik yaşantıdan sonra anlam bulma ve olumlu dönüşüm yaşama.

Psikolojik sağlamlık

Zorlayıcı olaylara rağmen işlevselliği sürdürebilme.

Tükenmişlik

Kişi-meslek ya da örgüt uyumsuzluğundan doğan duyarsızlaşma, tükenme ve yeterlilik azalması.

Aşerme

Bağımlılıkta maddeyi kullanmaya yönelik güçlü öznel istek.

Depreşme

Bir süre bıraktıktan sonra yeniden içmeye başlayıp eski düzene dönme.

• Ağrı eşiği (ilk fark edilen düzey) ile ağrı toleransı (katlanılabilen en yüksek şiddet) karıştırılmamalıdır.
• Aşerme (istek) ile yoksunluk (bırakınca ortaya çıkan bedensel belirtiler) ayrı kavramlardır.
• Selye Genel Uyum Sendromu ile, Cannon savaş ya da kaç tepkisi ile, Lazarus değerlendirme ile eşleşir.
• Olumsuz kökenli sorularda şizofreni, yüksek HDL, genç olmak ve evli olmak gibi yanlış seçeneklere dikkat edilmelidir.
• Mutlak ifadeler (tamamen, her, nadiren, hiç ilgisi yok) çoğunlukla yanlış seçenekte yer alır.