Anadolu AÖF Temel Gerontoloji Çıkmış Sorular

Temel Gerontoloji dersi, yaşlanmayı biyolojik, psikolojik ve toplumsal boyutlarıyla ele alır. Yaşlılıkla ilgili temel kavramlar, kuramlar, nüfus yapısı, yaşlanmanın organ sistemlerine etkileri ve yaşlı istismarı gibi konular işlenir.

Temel kavramlar ve bilim dalları

• Gerontoloji terimini 1903'te Ilya Mechnikov kullanmıştır; yaşlanmayı çok yönlü inceleyen geniş bir bilim alanıdır.
• Geriatri terimini 1909'da Ignatz Leo Nascher ortaya atmıştır; yaşlılık hastalıklarının tanı, tedavi ve korunmasını kapsar.
• Gerontoloji geniş çerçevede yaşlanmayı, geriatri ise yalnızca tıbbi tarafı ele alır.
• Dünya Sağlık Örgütü yaşlılığın başlangıcını kronolojik olarak 65 yaş kabul eder.
• Yaş kümesi (kohort), aynı dönemde doğup benzer tarihsel olayları birlikte yaşayan gruptur.

Yaşlanma türleri ve özellikleri

• Kronolojik yaşlanma takvim yaşına dayanır ve en kolay ölçülen türdür.
• Biyolojik yaşlanma hücre sayısının azalması ile hücre ve organ işlevlerinin gerilemesini anlatır.
• Psikolojik yaşlanma uyum ve zihinsel süreçlerdeki değişimlerle ilgilidir.
• Yaşlanmada yedek kapasite, uyum, homeostatik denetim ve stres yanıtı zayıflar; hastalıklara açıklık artar.
• Depresyon, yalnızlık, uyum güçlüğü ve dışlanmışlık psikolojik etkenlerdir; sosyal güvence yokluğu ise ekonomik-yapısal bir etkendir.

Yaşlanma kuramları ve genetik

• Yaşamdan Kopma Kuramı (Cumming ve Henry, 1961): birey ile toplum karşılıklı olarak birbirinden uzaklaşır, birey rollerinden çekilir.
• Etkinlik Kuramı (Havighurst ve arkadaşları): yitirilen roller yenileriyle değiştirilirse yaşam doyumu artar; kopma kuramının karşıtıdır.
• Friedman ve Johnson 1988'de nematod solucanlarda age-1 mutasyonunun ömrü uzattığını göstermiştir.
• Kalori kısıtlaması çevresel bir etkendir ve ömrü uzatabilir.
• Büyüme hormonu etkisi bulunmayan farelerde büyüme hormonu yüksek, IGF-1 düşüktür; bu fareler daha uzun yaşar.

Organ sistemlerindeki değişimler

• Endokrin sistemde T3 ve IGF-1 düşer; insülin direnci ve paratiroid hormonu yükselir. Kortizol belirgin artmaz.
• Akciğerde esneklik ve solunum kası gücü azalır; atardamar oksijen düzeyi düşer, KOAH riski artar.
• Menopozdan sonra östrojen azalır ve vulvovajinal atrofi gelişir; buna genitoüriner sendrom da denir.
• Osteoporoz riskini aşırı kahve, tuz, gazlı içecek ve hareketsizlik artırır; kalsiyumca zengin beslenme korur.

Nüfus ve demografi

• Formal demografi doğum, ölüm ve göçü sayısal verilerle inceler; nedenleri de ele alan yaklaşım sosyal demografidir.
• 65 yaş üstü payı: yüzde 4 altı genç, 4-7 olgun, 7-10 yaşlı, 10 üzeri çok yaşlı toplumdur.
• Demografik Dönüşüm Kuramı'nda 1. evrede doğum ve ölüm yüksek, 2. evrede ölüm düşer, 3. evrede doğum düşer, 4. evrede ikisi de düşük dengelenir.
• Demografik hediye, çalışma çağındaki nüfusun bağımlı nüfusa göre arttığı dönemde doğan ekonomik fırsattır.
• Cumhuriyet'in ilk sayımı 28 Ekim 1927'de yapılmış, nüfus yaklaşık 13,6 milyon çıkmıştır; sonra 1935'ten itibaren beş yıllık aralıklarla sürmüştür.

Toplumsal sonuçlar, tutumlar ve politika

• Kentleşmeyle geniş aile çekirdek aileye dönüşür, gençler göç eder; yaşlıların en belirgin sorunu yalnızlaşmadır.
• Bilgelik yaşlılığa olumlu bakışı yansıtır; yalnızlık, yetersizlik, engellilik ve bağımlılık olumsuz kalıp yargılardır.
• DSÖ'nün Aktif Yaşlanma anlayışı sağlık, katılım ve güvenlik temellidir; yaşlının sosyal, ekonomik ve kültürel alanda üretken kalmasını hedefler.

Yaşlı istismarı

• Kavram ilk kez 1975'te İngiltere'de 'granny battering' adıyla fiziksel istismar olaylarıyla gündeme gelmiştir.
• Sonradan ekonomik ve duygusal istismar ile ihmali de kapsayacak biçimde genişlemiştir.

Gerontoloji

Yaşlanmayı biyolojik, psikolojik ve toplumsal yönleriyle inceleyen bilim dalıdır.

Geriatri

Yaşlılığa özgü hastalıkların tanı, tedavi ve korunmasıyla uğraşan tıp dalıdır.

Kronolojik yaşlanma

Doğumdan itibaren geçen takvim süresine dayanan yaşlanmadır.

Biyolojik yaşlanma

Hücre ve organ işlevlerindeki gerilemeye bağlı yapısal ve işlevsel değişimdir.

Yaşamdan Kopma Kuramı

Yaşlı ile toplumun karşılıklı uzaklaşmasını ve rollerden çekilmeyi savunur.

Etkinlik Kuramı

Toplumsal etkinliğini sürdüren yaşlının daha mutlu olacağını öne sürer.

Yaş kümesi (kohort)

Aynı dönemde doğmuş ve yaşamı birlikte ilerleten bireyler topluluğudur.

Demografik hediye

Çalışma çağındaki nüfusun payının artmasıyla doğan kalkınma fırsatıdır.

Formal demografi

Nüfus olaylarını yalnızca sayısal veri ve istatistikle inceleyen yaklaşımdır.

Vulvovajinal atrofi

Menopoz sonrası östrojen azalmasına bağlı genital doku incelmesi ve kuruluğudur.

Aktif yaşlanma

DSÖ'nün yaşlının sağlık, katılım ve güvenlik içinde üretken kalmasını amaçlayan yaklaşımıdır.

Granny battering

Yaşlı istismarının yazındaki ilk örneği olan büyükanneye yönelik fiziksel şiddettir.

• Gerontoloji (Mechnikov, 1903) ile geriatri (Nascher, 1909) hem tanım hem isim-yıl bakımından karıştırılmamalıdır.
• Yaşamdan Kopma ve Etkinlik kuramları birbirinin karşıtıdır; rollerden çekilme kopma, rollerin yenilenmesi etkinliktir.
• Yaşlanmada yedek kapasite ve atardamar oksijeni düşer, kortizol belirgin artmaz; 'yükselir' diyen seçeneklere dikkat edilmelidir.
• 65 yaş üstü payı eşikleri (4, 7, 10) ve demografik dönüşümün evreleri sıralamayla sorulur.