Anadolu AÖF Temel Veteriner Genetik Çıkmış Sorular

Temel Veteriner Genetik dersi; kalıtımın hücresel temelini, Mendel kuralları ve gen etkileşimlerini, çevre ile genotipin fenotipi nasıl belirlediğini, kalıtım türlerini ve mutasyonları ele alır.

Hücre ve kromozom yapısı

• Kromozomlar, DNA'nın histonlar çevresinde sarılıp yoğunlaşmasıyla oluşur ve kalıtsal bilgiyi sonraki hücre ve nesillere taşır.
• Mitokondri hücrenin enerji (ATP) merkezidir, oksijenli solunum yapar ve kendi halkasal DNA'sına sahiptir.
• Enzim ve salgı ürünlerini paketleme görevi Golgi aygıtına aittir, mitokondriye değil.
• Sentrozom yalnızca hayvan hücrelerinde bulunur; bölünmede iğ ipliklerinin oluşumunda rol alır.

Mayoz bölünme

• Mayozda diploit üreme ana hücresinden dört haploit yavru hücre meydana gelir.
• Mayoz vücut hücrelerinde değil, eşey hücrelerinin oluşumunda görülür.
• Profaz I beş evreden oluşur: leptoten, zigoten, pakiten, diploten, diyakinez.
• Sinaptonemal kompleks zigotende kurulur ve homologların eşleşmesini (sinapsis) sağlar.
• Krossing-over, homolog kromozomların kardeş olmayan kromatitleri arasında parça değişimidir ve çeşitliliği artırır.

Mendel genetiği

• Mendel bezelyede tohum, çiçek, bakla ve gövde özelliklerini incelemiştir; yaprak sayısı bunlar arasında değildir.
• İki karakter yönünden heterozigot bireylerin çaprazlanmasında F2'de 9:3:3:1 fenotip oranı beklenir.
• Bu oran bağımsız açılım kuralına dayanır ve 16 kombinasyon içerir.
• Heterozigotluk, aynı lokusta farklı alleller bulunmasıdır; AaBBCCDD örneği heterozigot sayılır.

Allel ilişkileri

• Eş baskınlıkta heterozigotta iki allel de karışmadan etkisini gösterir; Shorthorn kırçıl rengi ve AB kan grubu örnektir.
• Çoklu allellikte bir karakter ikiden fazla allelle belirlenir; tavşan kürk rengi ve ABO kan grubu örnektir.
• Pleitropide tek gen birden çok ilgisiz görünen özelliği etkiler; kıvırcık tüylü tavuk örneği verilir.

Epistazis ve gen etkileşimi

• Epistazis, bir lokustaki genin başka lokustaki genin etkisini gizlemesidir.
• Çekinik epistazis oranı 9:3:4'tür; Labrador'da ee genotipi B lokusunu gizleyip sarı renk verir.
• Beyaz Leghorn ile ipek tavuk melezinde 13:3 oranı, baskın ve çekinik epistazisin birlikte görüldüğü örnektir.
• Çifte çekinik epistazis 9:7, çifte baskın epistazis 15:1 oranı verir.
• Köpeklerde kahverengi pigmentasyon baskın epistazis örneği olarak geçer.
• Ekspresiviti epistazis türü değildir.

Genotip, fenotip ve çevre

• Fenotip genotip ile çevrenin birlikte oluşturduğu gözlenebilir özelliklerin tamamıdır.
• Beslenme, iklim ve anne karnı ortamı çevre etkenidir; genotiple birlikte fenotipi belirler.
• Penetrans, geni taşıyanların kaçında etkinin gerçekten ortaya çıktığını gösterir.
• Ekspresiviti, aynı genotipte genin fenotipte ne şiddette göründüğünü anlatır.
• Kalitatif karakterler (kan grubu, göz ve post rengi) az gen tarafından denetlenir, çevreden az etkilenir.
• Kantitatif karakterler (ağırlık, süt verimi, yavru sayısı) ölçülebilir ve çevreden çok etkilenir.
• Fenotipi tamamen aynı olan bireyler izotip olarak adlandırılır.

Gen anlatımı, kalıtım türleri ve mutasyon

• Transkripsiyonda DNA kalıp alınarak mRNA sentezlenir; mRNA'nın ribozomda proteine çevrilmesi translasyondur.
• Ekstranükleer (stoplazmik) kalıtım, mitokondri ve kloroplast DNA'sıyla çoğunlukla anneden aktarılır.
• Carl Correns bunu 1909'da akşamsefası bitkisinde yaprak rengi üzerinden göstermiştir.
• Somatik mutasyon vücut hücrelerinde olur ve yavruya geçmez.
• Germline mutasyon eşey hücrelerinde oluşur ve sonraki nesle aktarılır.

Tarihsel görüş

• Ön Oluşum (Preformation) kuramı 17. yüzyılda ortaya atılmıştır.
• Bu kurama göre üreme hücresinde minyatür bir birey (Homunculus) bulunur ve döllenme yalnızca onun büyümesini başlatır.
• Modern genetik bu görüşü geçersiz kılmıştır.

Fenotip

Genotip ile çevrenin etkileşimiyle ortaya çıkan, gözlenebilen ya da ölçülebilen tüm özellikler.

İzotip

Fenotipleri tamamen aynı olan, birbirine tıpatıp benzeyen bireyler.

Krossing-over

Mayoz profaz I'de homolog kromozomların kardeş olmayan kromatitleri arasındaki parça değişimi.

Sinapsis

Homolog kromozomların zigotende sinaptonemal kompleksle yan yana eşleşmesi.

Transkripsiyon

DNA'daki genetik bilginin mRNA olarak kopyalanması.

Penetrans

Geni taşıyan bireylerin yüzde kaçında etkinin fenotipte görüldüğünü gösteren oran.

Ekspresiviti

Aynı genotipli bireylerde genin fenotipteki ifade şiddeti.

Eş baskınlık

Heterozigotta iki allelin de etkisini karışmadan aynı anda göstermesi.

Çoklu allellik

Bir karakterin popülasyonda ikiden fazla allelle denetlenmesi.

Pleitropi

Tek genin birden çok farklı fenotipik özelliği etkilemesi.

Epistazis

Bir lokustaki genin başka bir lokustaki genin etkisini gizlemesi.

Germline mutasyon

Eşey hücrelerinde oluşup bir sonraki nesle geçen mutasyon.

• Penetrans (etkinin ortaya çıkma yüzdesi) ile ekspresiviti (etkinin şiddeti) sık karıştırılır; ekspresiviti epistazis türü değildir.
• Eş baskınlıkta iki allel birlikte görünür; çoklu allellikte ise ikiden fazla allel söz konusudur.
• Epistazis oranlarını ayırt et: çekinik 9:3:4, çifte çekinik 9:7, çifte baskın 15:1, karışık baskın-çekinik 13:3.
• Somatik mutasyon yavruya geçmez; germline mutasyon geçer.
• Transkripsiyon DNA'dan mRNA'ya, translasyon mRNA'dan proteine geçiştir.