Anadolu AÖF Türkçe Ses Bilgisi Çıkmış Sorular

Türkçe Ses Bilgisi dersi; dil seslerinin oluşumunu, sınıflandırılmasını, hece ve vurgu yapısını, ses uyumlarını ve ses olaylarını inceler. Ayrıca gösterge, yazı sistemleri ve ezgi gibi genel dil bilimi kavramlarına da değinir.

Gösterge ve yazının kökeni

• Doğal göstergede gösteren ile gösterilen arasında doğal bağ vardır; bulutun yağmuru haber vermesi buna örnektir.
• Trafik ışıkları gibi insanların anlaşmasıyla oluşan göstergeler uzlaşımsaldır.
• Günümüzdeki sesçil alfabelerin kökeni resim yazılara uzanır; resimler zamanla sadeleşip harflere dönüşmüştür.

Ses aygıtı ve ünsüz sınıflaması

• Akciğer, soluk borusu, gırtlak, ses telleri, damak, dil, dudak ve diş birlikte ses aygıtını oluşturur.
• Ünsüzler çıkış yerine göre sınıflanır; p, b, m çift dudak ünsüzüdür.
• f diş-dudak ünsüzüdür; d ve t diş ünsüzleridir.
• Ünlü başında ses tellerinin kısa süreli kapanıp açılmasıyla gırtlak sesi duyulur; anlam ayırmadığı için yazıda gösterilmez.

Sesbirim, alofon ve alternasyon

• Aynı sesbirimin bağlama göre değişen söylenişlerine alofon denir.
• İki söyleniş biçiminin yan yana yaşaması tilde (~) ile gösterilir: omuza ~ omza.
• Eski b- sesi zamanla v-’ye dönüşmüştür; v bu yüzden ikincil bir sestir.

Hece, vurgu ve ezgi

• Hecenin çekirdeğini her zaman ünlü oluşturur; ünsüz tek başına hece kuramaz.
• Konuşmada sözcük, öbek ve cümleler arasındaki çok kısa sessizliklere durak denir.
• Ünsüzle biten sözcük ile ünlüyle başlayan sözcük arasındaki sınırın kalkıp birleşik okunmasına ulama denir.
• Enklitik, vurgusunu yitirip önceki sözcüğe yaslanan ögedir; ayrı yazılan bağlaç de/da buna örnektir.
• Ses tonunun hecelerden cümleye uzanan iniş çıkışlarının bütününe ezgi denir.
• Soru anlamlı Efendim? yükselen tonla söylenir.

Ünlü uyumları

• Büyük ünlü uyumu kalınlık-incelik uyumudur: kalın ünlüyü kalın, ince ünlüyü ince ünlü izler.
• -yor eki hiç değişmediği için büyük ünlü uyumunu bozar.
• Küçük ünlü uyumu düzlük-yuvarlaklığa dayanır.
• Düz ünlüden sonra düz ünlü gelir; yuvarlak ünlüden sonra düz-geniş (a, e) ya da dar-yuvarlak (u, ü) ünlü gelir.

Ses olayları

• Ünsüz yumuşaması (ötümlüleşme): p, ç, t, k ile biten sözcük ünlüyle başlayan ek alınca b, c, d, ğ olur; kitap > kitabı.
• Ünlü daralması: a/e ile biten fiil kökü -yor önünde ı, i, u, ü’ye döner; de-yor > diyor.
• Bağlama ünlüleri dar ünlülerdir (ı, i, u, ü); ö bağlama ünlüsü olmaz.
• Zamir n’si, üçüncü kişi iyelik eki ile durum eki arasında görülür: araba-sı-n-a.

Köken ve alıntı sözcükler

• Ne ve türevleri ile yansımalar dışında n ile başlayan öz Türkçe kök yoktur.
• Niçin, ne ile için sözcüklerinin kaynaşmasıyla oluşmuş öz Türkçe bir sözcüktür.
• Alıntı sözcüklerdeki uzun ünlüler çoğunlukla kısa söylenir, ünlüyle başlayan ek gelince yeniden uzar.
• Örtüsü ve babasına sözcüklerindeki s, tarihsel olarak eski bir çoğul ekidir; yanlış bölünmeyle iyelik ekine girmiştir.

Uzlaşımsal gösterge

İnsanların anlaşmasıyla kurulmuş gösterge türüdür.

Ses aygıtı

Konuşmanın oluşmasına katılan organların bütünüdür.

Gırtlak sesi

Ünlü başında duyulan, sesbirim sayılmayan ve yazıda gösterilmeyen sestir.

Alofon

Bir sesbirimin değişik söyleniş biçimleridir.

Alternasyon

Bir birimin iki biçiminin birlikte yaşamasıdır; tilde ile gösterilir.

Durak

Sözcük, öbek veya cümleleri ayıran kısa sessizliktir.

Ulama

Ünsüzle biten sözcüğün ünlüyle başlayan sözcüğe bağlanarak okunmasıdır.

Enklitik

Vurgusunu yitirip önceki sözcüğe yaslanan ögedir.

Ezgi

Ses tonu iniş çıkışlarının bütünüdür; intonasyon da denir.

Ünsüz yumuşaması

Sert ünsüzün ünlüyle başlayan ek önünde yumuşamasıdır.

Ünlü daralması

Geniş ünlünün -yor eki önünde daralmasıdır.

• Büyük ünlü uyumu kalınlık-incelikle, küçük ünlü uyumu düzlük-yuvarlaklıkla ilgilidir; karıştırılmamalıdır.
• Ünsüz yumuşaması ile ünlü daralması farklı olaylardır: biri sert ünsüzü, diğeri a/e ile biten kökü etkiler.
• Doğal gösterge ile uzlaşımsal gösterge ayrımında bulut doğal, trafik ışığı uzlaşımsaldır.
• Çift dudak ünsüzlerini (p, b, m) diş-dudak (f) ve diş ünsüzlerinden (d, t) ayırmak gerekir.