Anadolu AÖF Türkiye'nin Somut Olmayan Kültürel Mirası Çıkmış Sorular

Ders, Türkiye'nin somut olmayan kültürel mirasını; UNESCO sözleşmeleri, ulusal envanterler, yaşayan insan hazineleri, el sanatları, mutfak kültürü, sözlü gelenekler ve inanışlar çerçevesinde ele alır. Koruma politikalarını ve yöresel miras unsurlarını birlikte inceler.

Uluslararası çerçeve ve kurumlar

• UNESCO'nun merkezi Paris'tedir; eğitim, bilim ve kültürde işbirliğiyle barışa katkı amaçlanır.
• 1954 Lahey Sözleşmesi, savaş sırasında tarihî ve sanatsal değeri olan kültürel varlıkların korunmasını hedefler.
• 2003 Sözleşmesi'ne çok sayıda devlet taraftır; Kanada taraf olmayan ülkelerden biridir.
• Gösteri sanatları dahil miras alanları, BM'nin 2030 Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri ile bağlantılıdır.
• Konferansta geleneksel ve popüler kültür ifadesindeki popüler sözcüğü yerine folklor terimi tercih edilmiştir.

Yaşayan İnsan Hazineleri ve envanterler

• Yaşayan insan hazinesi anlayışı ilk kez 1950'de Japonya'da yasal güvence kazanmıştır.
• Fransa bu modelden yararlanarak 1994'te Maître d'art (Usta Sanatçı) programını başlatmıştır.
• Aday olmak için sanatı en az 10 yıl kesintisiz icra etmek gerekir.
• Ulusal envanterleri Kültür ve Turizm Bakanlığı hazırlar; Araştırma ve Eğitim Genel Müdürlüğü güncelleme ve UNESCO dosyalarını yürütür.
• 2022'de envanterdeki 67 insan hazinesinin 43'ü el sanatları alanındadır.
• Türkiye, 1965'te Âşık Veysel'e özel kanunla maaş bağlayarak ustaları erken dönemde korumuştur.

Geleneksel el sanatları ve ustalar

• Çinide sıraltı, sırüstü, lüster ve minai teknikleri kullanılır.
• Deri işleyen usta debbağdır; mücellit cilt, müzehhip tezhip, hakkak mühür kazıma, hallaç pamuk atma ustasıdır.
• Yay yapana kemanger, ok yapana tirger denir.
• Kaşık, bıçak, bakır ve semaver yapımı el sanatıdır; arıcılık bu gruba girmez.
• İpek böceği yalnızca dut yaprağıyla beslenir.
• Dokumada eli belinde motifi doğurganlığı ve neslin sürmesini simgeler.
• Geleneksel Ahlat Taş İşçiliği, ortak dosyada olmayıp yalnızca Türkiye adına kayıtlı tek el sanatı geleneğidir.

Mutfak ve gastronomi kültürü

• Gaziantep, 2015'te gastronomi dalında UNESCO Yaratıcı Şehirler Ağı'na giren ilk Türk kentidir.
• Islama köfte Gaziantep köfte çeşitlerinden sayılmaz.
• Yufka, 11. yüzyıldan itibaren Anadolu'ya gelen göçebe Türk boylarının en eski ekmek türüdür.
• Tarhana; un, yoğurt, sebze ve baharatın mayalanıp kurutulmasıyla yapılan fermente kışlık gıdadır.
• Yanık yoğurt Denizli'ye özgüdür; Söğle Peyniri Tokat ile eşleşmez.
• Kalburabastı ağır şerbetli olduğundan 19. yüzyıl yemek kitaplarındaki hafif tatlılar arasında yer almaz.
• Çay sözcüğü Çinceden gelmiştir.

Sözlü gelenek, halk edebiyatı ve dil

• Sohbet toplantılarında (Yaren, Barana, Sıra Gezmesi, Kürsübaşı) bilgiler sözlü biçimde aktarılır.
• Âşık Veysel, Köy Enstitülerinde saz öğretmenliği yapmış, halk şiiri ve saz geleneğini genç kuşaklara taşımıştır.
• Divânü Lügâti't-Türk, 11. yüzyılda Kaşgarlı Mahmud tarafından yazılmış, Türkçenin bilinen ilk sözlüğüdür.
• Aşıklık, envanterde Gösteri Sanatları içinde değil, ayrı veya sözlü anlatım alanında ele alınır.
• Giresun Kuşköy'de yaşatılan ıslık dili 2017'de UNESCO Acil Koruma Listesi'ne alınmıştır.

İnanışlar, takvim ve diğer örnekler

• Bakışın canlı veya cansız varlığa zarar verdiği inanışına nazar (kem göz) denir.
• Hasat dönemi olan Temmuz, halk arasında orak ayı diye anılır.
• Ağaç kabuğundan kumaş yapımı (Barkcloth) 2008'de Uganda adına listeye yazılmıştır.

Folklor

Konferansta popüler kültür yerine tercih edilen, halk kültürünü ifade eden terim.

Yaşayan İnsan Hazineleri

Geleneği ustalıkla yaşatan ve aktaran kişi veya grupları tanıyan program.

Maître d'art

Fransa'nın 1994'te Japonya modelinden yola çıkarak oluşturduğu usta sanatçı programı.

SOKÜM

Somut Olmayan Kültürel Miras Ulusal Envanteri'nin kısaltması.

Nazar

Bakışın zarar verdiğine dair inanış; kem göz.

Debbağ

Deri işleyip kullanıma hazırlayan usta.

Kemanger ve tirger

Sırasıyla yay yapan ve ok yapan usta.

Tarhana

Un, yoğurt ve sebzenin mayalanıp kurutulmasıyla hazırlanan geleneksel gıda.

Kuş dili

Giresun Kuşköy'de engebeli arazide haberleşmeyi sağlayan ıslık dili.

Yaratıcı Şehirler Ağı

UNESCO'nun kentleri çeşitli dallarda kabul ettiği ağ; Gaziantep gastronomi dalındadır.

• Japonya (1950, yaşayan insan hazinesi) ile Fransa (1994, Maître d'art) tarihlerini ve sırasını karıştırmamak gerekir.
• Kemanger (yay) ile tirger (ok) ve debbağ, mücellit, müzehhip, hakkak ayrımlarına dikkat edilmelidir.
• Aşıklık Gösteri Sanatları dışında, Karagöz ve çalgı icraları içindedir.
• Yöre eşleştirmelerinde (Yanık yoğurt Denizli, Söğle Peyniri Tokat değil) yanlış seçenek sorulabilir.
• Yaşayan İnsan Hazineleri için 10 yıl, envanterde 67 kişiden 43'ünün el sanatları olduğu gibi sayısal verileri ezberlemek yararlıdır.