Anadolu AÖF Web'de Telif Hakları ve Etik Çıkmış Sorular

Ders, bilgi toplumunda bilginin ekonomik ve toplumsal rolünü, eser ve fikri mülkiyet haklarının hukuki çerçevesini, uluslararası sözleşmeleri ve web teknolojileriyle çevrimiçi reklam konularını birlikte ele alır. Telif, marka ve patron korumasının sınırları ile etik kullanım ilkeleri sınavın ana eksenidir.

Bilgi toplumu ve sanayi dönemleri

• Sanayi toplumunda sermaye sahibi ile işçi ayrımı belirleyiciydi; bilgi toplumunda uzmanlık, bilgi işçiliği ve işlev öne çıkar.
• Toplumsal yapıdaki bu yeni nitelik fonksiyonel toplum olarak adlandırılır.
• Bilgi ticari ürün olduğunda her yerde üretilebilir; bu, bilginin ürün boyutudur.
• Endüstri 4.0 siber-fiziksel sistemler, nesnelerin interneti ve bulut bilişimle anılır; iş ile özel yaşam sınırı silikleşir.
• Bilgi toplumunda amaç yalnızca tüketmek değil, üretmek, işlemek ve yeniliğe dönüştürmektir.

Eser ve eser sahibinin hakları

• Bir ürünün eser sayılması için insanın zihinsel emeğinden doğması gerekir; bu genel şarttır.
• Yaratıcının kişiliğini taşıması sübjektif, algılanabilir biçimde ifade edilmesi objektif şarttır.
• Mali haklar devredilebilir ya da lisansla kullandırılabilir; lisansta hak eser sahibinde kalır.
• Bir eserden yararlanarak değiştirme, uyarlama yoluyla doğan ürün işleme eser sayılır; yeni program da böyle korunur.
• Yayın kuruluşlarının mali haklarında tespitin satılması yer almaz.

Telif sınırlamaları ve istisnalar

• Şahsi kullanım istisnası kâr amacı gütmeyen, kişisel ihtiyaç için yapılan çoğaltmaya izin verir.
• Çoğaltma kişisel amaçla yapılmamışsa istisnadan yararlanılamaz.
• İstisna, eserin normal kullanımına ve hak sahibinin meşru menfaatine zarar vermemelidir.
• Adil kullanım ilkesi, telifli materyalin belirli koşullarda izinsiz ve sınırlı kullanılmasına imkân tanır.

Marka ve patent

• Marka tescili maddi değeri olan mülkiyet hakkı verir; satılabilir, miras kalabilir, lisanslanabilir, rehin verilebilir.
• Patent buluşlara verilir; buluşun yeni olması, tekniği aşması ve sanayiye uygulanabilir olması gerekir.
• Keşifler, bilimsel teoriler, teşhis yöntemleri ve salt biyolojik yetiştirme yöntemleri patent dışıdır.

Uluslararası koruma ve tarihçe

• TRIPS, 1994'te Dünya Ticaret Örgütü kurulurken imzalanmış, asgari koruma standartları ve yaptırım getirmiştir.
• Eşit işlem (milli muamele) ilkesine göre yabancı eser sahibi yerli gibi korunur; Bern ve TRIPS buna dayanır.
• HADOPI, Fransa'da internetteki yasa dışı dağıtımı önlemek için çıkarılmış, üç ihtar kuralıyla bilinen yasa ve otoritedir.
• 1857 tarihli Telif Nizamnamesi Osmanlı'da fikri emeği koruyan ilk özel metindir; 1910'da Hakk-ı Telif Kanunu çıkmıştır.

Web teknolojileri ve alan adı

• HTML, sayfadaki metin, görsel ve bağlantıların yapısını belirleyen zengin metin işaretleme dilidir.
• CSS renk, yerleşim ve yazı biçimi gibi görünümü içerikten ayrı belirler.
• Ajax, sayfa yenilenmeden sunucuyla veri alışverişini sağlar.
• W3C'nin ve diğer kuruluşların teknik kurallarının tümü web standartları adını alır.
• Whois tescil ve bitiş tarihini, kayıt şirketini, isim sunucularını gösterir; sitenin yayın yılını göstermez.
• Arayüz, donanım ile yazılımın birbirine bağlanmasını sağlayan program kısmıdır.

Çevrimiçi reklam ve evrensel tasarım

• Banner reklamcılığı, ücretle ayrılan site alanlarına görsel ya da hareketli içerik yerleştirmektir.
• Reklam verenler anahtar kelimeleri belirler ve düzenler; anahtar kelimelerin kendisi pazarlanmaz.
• Evrensel tasarım ürünün herkesçe kolay kullanımını hedefler; ağır fiziksel çaba istemek ilkelerden değildir.

Fonksiyonel toplum

Bireyin yerinin sahip olduğu bilgi, beceri ve üstlendiği işlevle belirlendiği bilgi toplumu niteliği.

İşleme eser

Asıl eserden yararlanılarak değiştirme, uyarlama veya başka biçime sokma sonucu doğan ürün.

Lisans

Hakkın sahibinde kalması koşuluyla karşı tarafa belirli şartlarla kullanma yetkisi verilmesi.

Adil kullanım

Telifli materyalin belirli koşullarda izin alınmadan sınırlı kullanılmasına olanak veren ilke.

Eşit işlem ilkesi

Yabancı eser sahibine yerli eser sahibiyle aynı korumanın tanınması; milli muamele de denir.

TRIPS

Fikri ve sınai haklarda küresel asgari koruma standartları getiren 1994 tarihli sözleşme.

HADOPI

Fransa'da internetteki yasa dışı eser dağıtımına karşı çıkarılan, üç ihtar kuralıyla bilinen düzenleme.

Arayüz

İki sistemin iletişim kurup veri alışverişi yapmasını sağlayan bağlantı noktası.

Whois

Alan adının tescil bilgilerini sorgulama hizmeti.

Banner reklam

Web sitelerinde ücretli ayrılan alana yerleştirilen grafik tabanlı reklam.

Ajax

Asynchronous JavaScript and XML; sayfayı yenilemeden sunucuyla veri alışverişi yapan teknoloji.

• Genel şart (insan emeği), sübjektif şart (kişilik yansıması) ve objektif şart (algılanabilir ifade) birbirine karıştırılmamalı.
• Devirde hak tamamen geçer, lisansta hak eser sahibinde kalır.
• HTML yapıyı, CSS görünümü belirler; Ajax ise sayfa yenilemeden veri alışverişidir.
• Olumsuz kökler (YER ALMAZ, yanlış görüş) dikkatle okunmalı; marka rehin verilebilir, bilgiyi yalnızca tüketmek doğru amaç değildir.
• Patent buluşa verilir; keşif ve bilimsel teori patent kapsamı dışındadır.