ATA-AÖF Sosyal Hizmet Bilimine Giriş Çıkmış Sorular

Ders, sosyal hizmetin temel kavramlarını, değer ve etik ilkelerini, uzman rollerini, kuramsal yaklaşımlarını ve yaşlılık, yoksulluk, aile, çocuk gibi uygulama alanlarını tanıtır. Mesleğin tarihsel gelişimi ile komşu bilim dallarıyla ilişkisi de ele alınır.

Değer, ahlak ve etik

• Değer, kişinin neyi doğru ve önemli saydığını gösterir; davranışın gerekçesini ve yaşam yönünü belirler.
• Ahlak toplumsal kuralları, etik bu kuralları sorgulayan felsefe dalını, meslek etiği ise bir mesleğin ilkelerini ifade eder.
• Mesleğin etik değerleri: hizmet, sosyal adalet, insan onuru, insan ilişkilerinin önemi, dürüstlük ve yetkinlik.
• Banks'a göre etik konular dörde ayrılır: hak ve refah, kamu refahı, eşitlik ve baskı, mesleki roller ve sınırlar.
• Temel ilkeler: müracaatçı kendi kararını verir (self-determinasyon) ve uzman onu yargılamadan kabul eder.

Uzmanın rolleri

• Savunucu, hakkını ifade edemeyenler adına kurumlar önünde söz alır.
• Vaka yöneticisi ihtiyaçları belirler, hizmetleri planlar ve kurumlar arası eşgüdümü sağlar.
• Güçlendirici, kişinin haklarını öğrenmesine ve yaşamı üzerinde denetim kazanmasına yardım eder.
• Rehabilite edici, tedavi gören kişinin topluma ve sosyal rollerine yeniden uyumunu destekler.
• Kontrol edici rol yoktur; baskıya dayalı bu tutum mesleğin özgürlükçü etiğine aykırıdır.

Kuramlar ve bakış açıları

• Çevresi içinde birey yaklaşımı, sorunu birey ile aile, okul, iş yeri gibi sistemlerin etkileşiminde görür.
• Genelci yaklaşım, birey, aile, grup, örgüt ve toplum düzeylerinin hepsine çok sistemli bakar.
• Sistem kuramında sınır, girdi, çıktı, geri bildirim, homeostazi ve alt sistem temel kavramlardır.
• Kapalı sistem çevresiyle alışveriş yapmaz; açık sistemde farklı başlangıçtan aynı sona ulaşma (eş sonluluk) mümkündür.
• Ekolojik yaklaşımda karşılıklı işlemler, adaptasyon, baş etme ve karşılıklı bağımlılık öne çıkar.

Müdahale düzeyleri, amaçlar ve sapma

• Mikro düzey birey ve aileyle, mezzo küçük grup ve yerel örgütlerle, makro toplum ve politikalarla çalışır.
• Hedef, risk altındakileri dışlamak değil topluma kazandırmaktır; sosyal içerme olumlu bir hedeftir.
• Kendi kaderini belirleme hakkına saygı, kişiyi yalnız bırakmak anlamına gelmez; bilgi ve destek verilir.
• Amaç sapması, hizmetin asıl amacına ulaşamaması veya istenmeyen sonuçlar doğurmasıdır.
• Yoksulluk, dışlanma, eşitsizlik ve savaş sosyal hizmet açısından tehdittir.

Yaşlılık ve bağımlılık

• Gerontoloji yaşlanmayı tüm boyutlarıyla inceleyen disiplinlerarası bilimdir; geriatri yaşlılık hastalıklarını ele alan tıp dalıdır.
• Psikolojik yaşlanma zekâ, bellek ve duygu işlevlerindeki değişimle ilgilidir.
• Yaşlılıkta gelir kaybı ve artan bakım giderleri nedeniyle yaşlılık bir sosyal güvenlik riskidir.
• Evde bakım hizmeti, bakıma muhtaç kişinin kuruma yatırılmadan kendi evinde bakılmasıdır.
• Bağımlılık beden, ruh, toplum ve ekonomi yönünden zarar verir; sorumlulukların yerine getirilmesi sonuçları arasında değildir.

Aile, çocuk ve koruma hizmetleri

• Koruyucu aile, öz ailesince bakılamayan çocuğu devlet denetiminde başka bir ailenin yanına yerleştirir.
• Çocuk evleri siteleri, korunan çocukların küçük gruplar hâlinde ev ortamına yakın yaşamasını sağlar; Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı yürütür.
• Eve Dönüş Projesi, yoksulluk yüzünden kurumdaki çocukların aileye maddi destekle geri dönmesini hedefler.
• Aile içi şiddette koruyucu tedbirlere sulh hukuk hâkimi hükmeder (6284 sayılı Kanun).
• Aile çalışmasında sıra: sorunu kabul, analiz, aktif katılım, uygun çözümü seçme.

Yoksulluk, göç, hukuk ve tarih

• Mutlak yoksullukta yaşamsal ihtiyaçlar karşılanamaz; göreli yoksullukta kişi toplum ortalamasının altında kalır.
• Avrupa'daki olaylar nedeniyle zulüm korkusu taşıyana mülteci, Avrupa dışındakine şartlı mülteci statüsü verilir (6458 sayılı Kanun).
• Kanun önünde eşitlik ilkesi, sosyal adaletin pozitif hukuk yönünden dayanağıdır.
• 1601 tarihli Elizabeth Yoksullar Yasası, yoksullukla sistemli ilgilenen ilk mevzuattır ve yoksulları gruplara ayırmıştır.
• Çevreci sosyal hizmet sürdürülebilir kalkınma ve doğal kaynakların korunmasıyla ilgilenir.

Değer

Bireyin iyi, doğru ve önemli saydığını belirleyen, davranışın gerekçesini açıklayan inanç ve ölçütlerdir.

Disiplinler arasılık

Farklı bilim dallarının ortak sorun için bilgi, yöntem ve bakış açılarını birleştirmesidir.

Self-determinasyon

Müracaatçının kendi yaşamıyla ilgili kararları özgürce verme hakkıdır.

Yargılamama

Uzmanın müracaatçıyı suçlamadan, olduğu gibi kabul etmesidir.

Savunuculuk

Hakkını arayamayan kişi ve grupların çıkarlarının kurumlar önünde temsil edilmesidir.

Güçlendirme

Kişinin potansiyelini ve haklarını fark edip yaşamı üzerinde denetim kazanmasını sağlayan müdahaledir.

Geri bildirim

Sistemin çıktısına ilişkin bilginin sisteme geri dönmesidir.

Eş sonluluk

Açık sistemlerin farklı başlangıçlardan aynı sonuca ulaşabilmesidir.

Koruyucu aile

Korunmaya muhtaç çocuğun devlet denetiminde uygun bir ailenin yanında yetiştirilmesidir.

Amaç sapması

Kurumun asıl amacından uzaklaşması veya istenmeyen sonuçlar üretmesidir.

Sosyal içerme

Dışlanmaya karşı, bireylerin toplumsal yaşama tam katılımını amaçlayan olumlu hedeftir.

• Gerontoloji (çok yönlü bilim) ile geriatri (tıp dalı) karıştırılmamalı.
• Mikro, mezzo ve makro düzeyler sıklıkla sorulur: birey ve aile mikro, toplum ve politika makrodur.
• Mutlak yoksulluk yaşamsal ihtiyaçların karşılanamamasıdır; göreli yoksulluk toplum ortalamasına göre belirlenir.
• Olumsuz şık sorularında dışlama, yalnız bırakma, kontrol ve izolasyon gibi mesleğin değerlerine aykırı ifadeler elenir.
• Rol sorularında anahtar: koordinasyon vaka yöneticisinde, hak savunma savunucuda, haklarını öğretme güçlendiricidedir.