ATA-AÖF Sosyoloji Çıkmış Sorular

Sosyoloji dersi, toplumun nasıl işlediğini, bireyle toplum arasındaki bağı ve toplumsal kurumları inceler. Kurucu düşünürler, temel kavramlar, toplumsallaşma, statü, değişme ve Türkiye'de sosyolojinin gelişimi ana başlıkları oluşturur.

Sosyolojinin kuruluşu ve kurucu isimler

• Sosyoloji terimini ilk kullanan ve pozitivizmin kurucusu Auguste Comte'tur; sosyolojiyi bilimlerin zirvesi saymıştır.
• Comte, düşüncenin gelişimini Üç Hal Yasası ile açıklamıştır.
• Durkheim, Sosyolojik Yöntemin Kuralları adlı eserinde toplumsal olguların şey gibi ele alınmasını savunmuştur.
• C. Wright Mills'in sosyolojik tahayyülü, kişisel sorunlarla geniş toplumsal süreçler arasında bağ kurmayı anlatır.

Weber ve bürokrasi

• Max Weber modern bürokrasi kuramının en önemli ismidir.
• Bürokrasi; liyakat, yazılı kurallar ve hiyerarşiye dayanan, ideal tip olarak rasyonel bir örgütlenme biçimidir.
• Protestan Ahlakı ve Kapitalizmin Ruhu kitabında kapitalizmin doğuşunu dinî inanç ve değerlerle de açıklamıştır.
• Weber, Marx'ın ekonomik determinizmine karşı çıkmıştır.

Toplumsallaşma, benlik ve gruplar

• Sosyalleşme, bireyin toplumun norm, inanç ve değerlerini edinme sürecidir.
• Birincil toplumsallaşma doğumla başlar; dil ve temel değerler ilk olarak ailede öğrenilir.
• Mead'e göre benlik, toplumsal etkileşimle gelişir; onayı istenen ve örnek alınan kişiler önemli diğerleridir.
• Cooley'ye göre aile, yakın arkadaş ve komşu birincil gruptur; iş yeri çalışanları ikincil gruptur.

Statü, sağlık ve eşitsizlik

• Statü, bireyin toplumdaki konumudur; edinilme biçimine göre ayrılır.
• Cinsiyet, ırk, yaş gibi doğuştan gelen konumlar verilmiş (atfedilmiş) statüdür.
• Çabayla ulaşılan konumlar, örneğin öğretmenlik, kazanılmış statüdür.
• Düşük gelir ve eğitim; kötü barınma, hijyen ve beslenme yoluyla sağlığı zayıflatır.

Sapma, iktidar ve eleştirel yaklaşımlar

• Marksist kuramcılara göre yasalar egemen sınıfın çıkarını korur; yasalara uyum sahte sınıf bilinci üretir.
• Foucault, Hapishanenin Doğuşu'nda modern iktidarın gözetim ve disiplin biçimlerini inceler.
• Lefebvre, reklam ve medya yoluyla yönlendirilen tüketimi gündelik yaşam eleştirisinin merkezine koyar.
• Gündelik hayat sosyolojisi, ana akım pozitivist yaklaşımı eleştirir ve öznel deneyime yönelir.

Toplumsal değişme, kent ve kır

• Ogburn'e göre maddi kültür hızlı değişir, manevi kültür geride kalır; bu kültürel gecikme uyumsuzluk doğurur.
• Castells'e göre gelişmiş ülkelerde kentler artık klasik üretim mekânı değil, bilgi ve hizmet ağlarının merkezidir.
• Kırsal sosyoloji köy hayatını, tarım toplumlarını ve kır-kent ilişkilerini inceler.
• Kırsal Sosyoloji Derneği 1937'de ABD'de Amerikan Sosyoloji Derneği himayesinde kurulmuştur.
• Ekonomi sözcüğü Yunancada ev idaresi anlamına gelir.

Feminizm

• Birinci Dalga Feminizm yasal ve siyasal haklara odaklanmıştır.
• Oy, eğitim, mülk edinme ve boşanma hakkı bu dalganın kazanımlarıdır.
• İkinci dalga bedensel haklara ve özel alanın politikleşmesine yönelmiştir.

Türkiye'de sosyoloji

• Kapağında sosyoloji sözcüğü bulunan ilk dergi Ulum-i İktisadiyye ve İçtimaiyye Mecmuası'dır.
• Boran, Kıray ve Niyazi Berkes Amerikan geleneğindeki alan araştırmalarını Türkiye'ye taşımıştır.
• Ziya Gökalp Fransız geleneğine bağlıdır ve kuramsal, dayanışmacı yaklaşım öne çıkar.
• Ana bilim dalları: Genel Sosyoloji ve Metodoloji, Kurumlar Sosyolojisi, Toplumsal Yapı ve Değişme, Uygulamalı Sosyoloji.
• Sosyoloji Tarihi genellikle ayrı bir ana bilim dalı sayılmaz.

Pozitivizm

Toplumsal olayların da doğa olayları gibi nesnel yasalarla incelenmesi gerektiğini savunan yaklaşım.

Sosyolojik tahayyül

Bireysel yaşantıyı geniş toplumsal ve tarihsel süreçlerle ilişkilendirebilme becerisi.

İdeal tip bürokrasi

Liyakat, yazılı kurallar ve hiyerarşiye dayanan rasyonel örgütlenme modeli.

Önemli diğerleri

Çocuğun onayını ve sevgisini aradığı, davranışlarını örnek aldığı kişiler.

Verilmiş statü

Doğuştan gelen özelliklerle kazanılan, çabaya bağlı olmayan toplumsal konum.

Kazanılmış statü

Emek ve eğitimle ulaşılan toplumsal konum.

Birincil grup

Yüz yüze, samimi ve duygusal bağların hâkim olduğu küçük topluluk.

İkincil grup

Amaca yönelik, resmî ilişkilerin kurulduğu topluluk.

Kültürel gecikme

Maddi kültürdeki hızlı değişimi manevi kültürün aynı hızda izleyememesi.

Sosyalleşme

Bireyin toplumun kültür, değer ve normlarını öğrenme süreci.

Panoptikon

Foucault'nun modern gözetim ve kurumsal denetimi anlatmak için kullandığı metafor.

• Weber hem bürokrasi hem Protestan Ahlakı ile ilişkilidir; Durkheim ise yöntem kuralları ve toplumsal olgu ile anılır.
• Verilmiş statü doğuştan gelir, kazanılmış statü çabayla elde edilir; karıştırılmamalıdır.
• Birincil grup samimi ve duygusal, ikincil grup resmî ve amaca yönelik ilişkilerdir.
• Ziya Gökalp Fransız geleneğine aittir; Amerikan alan araştırması geleneğiyle anılan isimler Boran, Kıray ve Berkes'tir.
• Feminizmde birinci dalga yasal ve siyasal hakları, ikinci dalga bedensel hakları ve özel alanın politikleşmesini temsil eder.