AUZEF Antik Yunan Sosyal Tarihi Çıkmış Sorular

Ders, Antik Yunan'da kent devleti (polis) düzenini, yurttaşlık ve toplumsal rolleri, Atina ile Sparta'nın farklı yaşam biçimlerini, kolonizasyonu, tarım ve konut yapısını, takvim ve kronolojiyi, eğitim, felsefe ve tiyatro geleneğini ele alır.

Polis ve yönetim

• Polis yalnızca fiziksel bir kent değil, kentin geleceğini belirleyen yurttaşlar topluluğudur; bu siyasi topluluğa politai denir.
• Para basma, proksenos atama ve savaş-barış kararı verme polisin özerkliğinin göstergesidir.
• Her polis demokratik değildi; Sparta oligarşiyle, bazı kentler tiranlık ya da aristokrasiyle yönetilirdi.
• Atina'da yıllar, o yıl görevdeki en yüksek sivil yönetici olan Arkhon Eponymos'un adıyla anılırdı.
• Basileus dinî işlerden, strategos askerî komutanlıktan, agoranomos pazar denetiminden sorumluydu.

Kadın, evlilik ve cinsellik

• Perikles'in Cenaze Söylevi'nde kadınların adının erkekler arasında anılmaması övülür; kadın kamusal alandan dışlanıp hane (oikos) ile sınırlanır.
• Meşru eşe damar ya da gune denirdi; moikheia ise evli kadınla izinsiz ilişki, yani zina suçudur.
• Solon'a, kölelerin özgür gençlerle ilişkisini yasaklayıp pederastiyi kurallara bağlayan düzenlemeler atfedilir.
• Spartalı şair Alkman'ın koro şiirleri (Partheneia), ergenlik ritüellerini ve duygusal bağları yansıtır.

Sparta

• Syssitia, Spartalı özgür erkeklerin düzenli katıldığı ortak yemeklerdir.
• Amaç bireyciliği zayıflatmak, disiplini ve yoldaşlık bağını güçlendirmektir.
• Yemeğe katılamayan ya da payını veremen kişi vatandaşlık hakkını yitirebilirdi.
• Alkman MÖ 7. yüzyılda Sparta'da yaşamış lirik şairdir.

Tarih öncesi gelişmeler, kolonizasyon ve kronoloji

• MÖ 8. yüzyıl bir Rönesans sayılır: ticaret canlandı, alfabe yaygınlaştı, Atina ve Attika'da nüfus arttı.
• İlk koloni yaklaşık MÖ 750'de İtalya kıyısındaki Ischia adasında kurulan Pithekoussai'dir; kuranlar özellikle Euboialılardır.
• Pergamon, Atina örnek alınarak kurulan Hellenistik başkentlerdendir.
• Eratosthenes Troia'nın yıkılışını MÖ 1183/84 kabul ederek kronolojisini bu tarihe dayandırdı.
• Atina takvimi ay esaslıydı; yıl Hekatombaion ayıyla (yaklaşık Temmuz-Ağustos) başlardı.

Tarım ve kırsal yaşam

• Büyük ve düzenli akarsular olmadığından geniş sulama yapılamadı; tarım yağmura bağımlı kaldı.
• Kentlerin sınırları dar ve kutsal sayıldığından uzun mesafeli yaylacılık gelişmedi.
• Sürülerin başka kentin topraklarından geçmesi diplomatik krize, hatta savaşa yol açabilirdi.
• Attika'da kazılmış kırsal çiftliklerden biri Vari Evi'dir (MÖ 4. yüzyıl); tarım ve arıcılık hakkında bilgi verir.

Konut

• Yunan evi genellikle iki katlı, dışa kapalı ve odaları bir avluya açılan yapıdır.
• Prostas tipi ev en iyi Priene'de, pastas tipi ev Olynthos'ta gözlenir.
• Duvarlar Roma evlerindeki gibi gösterişli resimlerle süslenmezdi; süsleme sadeydi.

Eğitim, felsefe ve tiyatro

• Platon'a göre küçük çocuklar duyguları müzik eğitimiyle (mousike) edinir; ezgi ve ritim ruha ahenk kazandırır.
• Sokrates'e göre bilgelik, kişinin kendi cahilliğinin farkında olmasıdır.
• Tragedya, Dionysos için söylenen dithyrambos adlı koro ilahilerinden doğmuştur.
• Tragedya MÖ 5. yüzyıl Atina'sında Aiskhylos, Sophokles ve Euripides ile en parlak dönemini yaşadı.
• Tiyatro oyunlarında okuma yazma bilmeyenlerin hor görülmesi, dönemde okuryazarlığın yaygın olduğunu gösterir.

Polis

Kent devleti; hem yerleşim hem de yurttaşlar topluluğu.

Politai

Polisin siyasi anlamda hak sahibi, meclise katılan ve kenti savunan özgür erkek yurttaşları.

Oikos

Hane; kadının bağlandığı özel yaşam alanı.

Syssitia

Sparta'da erkeklerin katıldığı ortak yemekler.

Arkhon Eponymos

Adıyla yılın anıldığı, Atina'nın en yüksek sivil yöneticisi.

Moikheia

Evli bir kadınla izinsiz ilişki, yani zina suçu.

Pithekoussai

Yunanların MÖ 750 civarında kurduğu ilk koloni.

Hekatombaion

Atina takviminde yılın ilk ayı.

Dithyrambos

Dionysos'u öven, tragedyanın kaynağı sayılan koro ilahisi.

Mousike

Platon'un çocuk eğitiminde ruha ahenk kazandıran müzik eğitimi.

Partheneia

Alkman'ın Bakire Şarkıları denen koro şiirleri.

Transhumance

Uzun mesafeli yaylacılık; polis sınırları yüzünden gelişmedi.

• Politai (yurttaş topluluğu) ile idiotes (siyasete karışmayan sıradan kişi) karıştırılmamalı.
• Damar/gune meşru eşi, moikheia ise zinayı anlatır.
• Prostas için Priene, pastas için Olynthos eşleşmesi sırasıyla akılda tutulmalı.
• Arkhon yılı adlandırır; basileus dinî, strategos askerî, agoranomos pazar işlerine bakar.
• Her polis demokratik değildi; demokrasi polisin tanımlayıcı niteliği sayılmaz.