AUZEF Bilişsel ve Dil Gelişimi Çıkmış Sorular

Ders; bilişsel gelişimi (algı, dikkat, bellek, yaratıcılık, zekâ) ve dil gelişimini ele alır. Piaget, Vygotsky, Bruner, Chomsky gibi kuramlar, gelişim dönemleri, ölçme araçları ve çocuğun gelişimini destekleyen uygulamalar işlenir.

Bilişsel gelişimi etkileyen etkenler

• Bebeğin kendi özellikleri (kalıtım, düşünme ve yaratıcılık becerileri) içsel etkenlerdir; beslenme, ebeveynlik, yaşam koşulları çevreseldir.
• Doğumla ilgili etmenler: erken doğum, annenin hastalığı, kontrolsüz ilaç, doğumda oksijensizlik. Kardeş sayısı bunlara girmez.
• Algı; uyku düzeni, duygusallık ve motivasyondan etkilenir.
• Olgunlaşma: öğrenmenin ön koşulu olan biyolojik hazır oluş durumudur.
• Bilinçli dikkat çevreyle etkileşimi ve planlamayı düzenler; aynı anda birçok uyarana odaklanmak işlevi değildir.

Piaget kuramı

• Duyu-motor dönemde refleksler 0-1 ay, ikincil döngüsel tepkilerin koordinasyonu 8-12 ay arasındadır.
• İşlem öncesi dönem 2-7 yaştır: 2-4 yaş sembolik/kavram öncesi, 4-7 yaş sezgisel düşünme; benmerkezci düşünce görülür.
• Somut işlemler döneminde mantık yalnızca somut nesnelerle yürür; soyut işlemler 11-15 yaş ve sonrasıdır.
• Korunum sırası: kütle 7-8 yaş, ağırlık 9-10 yaş, hacim 11-12 yaş; temelinde tersine çevrilebilirlik yatar.
• Özümleme yeni bilgiyi mevcut şemaya yerleştirmek, uyumsama şemayı değiştirmektir.

Vygotsky ve Bruner

• Vygotsky kavramları: yapı iskelesi, özel (içsel) konuşma, öz-düzenleme, ileri zihinsel işlevler.
• Yapı iskelesi, çocuk ilerledikçe kademeli çekilen esnek yetişkin desteğidir.
• Düşünce ve konuşma yaklaşık 2-3 yaşta kesişir.
• Bruner'e göre temsil sırası eylemsel, imgesel, sembolik dönemdir.

Gelişim göstergeleri ve oyun

• Duyu-motor oyunlar yaklaşık 2-12 aylarda; gerçek ile gerçek olmayanı ayırma 18-24. aylarda başlar.
• 'Mış gibi' oyunlar en çok 3-4 yaşta görülür.
• Başkalarının inançlarını anlama (zihin kuramı) yaklaşık 4 yaşta kazanılır.
• Çok ölçütlü hiyerarşik sınıflama 5-6 yaş civarında belirginleşir.
• Oyun, bilişsel gelişimi desteklemede en etkili araçtır.

Zekâ ve yaratıcılık

• Stanford-Binet: 80-89 donuk normal, 90-109 normal, 110-119 parlak zekâ.
• ASİS 4-12 yaş içindir; 85-115 normal, 70-84 normalin biraz altındadır.
• GEÇDA 249 maddeli gelişim tarama aracıdır: 73 psikomotor, 60 bilişsel, 60 dil, 56 sosyal-duygusal.
• Thorndike: soyut, pratik, toplumsal zekâ. Cattel: akışkan ve kristalleşmiş zekâ. Analitik zekâ Sternberg'e aittir.
• Guilford'da tümevarım, tümdengelim ve sayısal işlemler mantıksal zekâdır.
• Yaratıcılık özgünlük, risk alma ve hatadan öğrenmeyle gelişir; kusursuzluk beklentisi engeller.

Dil gelişimi kuramları ve bileşenleri

• Davranışçı kuram zihni boş levha sayar; ödül davranışı artırır, ceza azaltır.
• Doğuştancı kuram (Chomsky) Dil Edinme Aygıtı'nı (LAD) öne sürer.
• Broca alanı konuşma üretimi, Wernicke alanı dili anlamayla ilgilidir.
• Dil bileşenleri: fonoloji, morfoloji, söz dizimi, semantik, pragmatik.
• Pragmatik dilin bağlama ve topluma uygun kullanımını düzenler.
• Krashen'a göre edinim ve öğrenme ayrı süreçlerdir.

Konuşma dönemleri ve iki dillilik

• Konuşma öncesi: ağlama, agulama, gığıldama, mırıldanma, taklit. Mırıldanmada sesler amaçlı hâle gelir.
• Telegrafik konuşma yaklaşık 18-24. aylarda anlamlı ana sözcüklerle kurulur.
• Genişletme: yetişkinin çocuğun kısa cümlesini tamamlayarak geri sunmasıdır.
• Eksik kurallaştırma: sözcüğü yalnızca belirli örneklerde kullanıp genellememektir.
• Eş zamanlı edinimde iki dil doğumdan itibaren birlikte, ardışık edinimde sırayla öğrenilir.
• Fonksiyonel bozukluklarda organik hasar yoktur; duyu organı bozuklukları organiktir.

Okuryazarlık ve dil desteği

• Okuryazarlık sırası: erken gelişen, gelişen, okuma-yazmaya başlama, akıcı öncesi, akıcı okuma-yazma.
• Fonem izolasyonu sözcükteki tek sesi ayırt etmektir.
• Alfabetik tanımlama, söylenen harfi tanıyıp göstermektir.
• Hikâye okurken ilgisi azalan çocuk zorlanmaz; kitaplar çeşitli ve kapsayıcı olmalıdır.
• Kukla ve elektronik kitaplar dil gelişimini destekler; sınıflandırma ve örüntü daha çok bilişsel çalışmadır.

Olgunlaşma

Genetik potansiyelin biyolojik takvimle ortaya çıkması; öğrenmenin ön koşuludur.

Özümleme

Yeni durumu var olan şemalarla karşılama süreci.

Korunum

Biçim değişse de nesnenin miktarının aynı kaldığını kavramaktır.

Yapı iskelesi

Yetkin kişinin sağladığı, bağımsızlaşmayla azalan geçici destek.

Özel konuşma

Çocuğun davranışını düzenlemek için kendine yönelttiği sesli konuşma.

Dil Edinme Aygıtı (LAD)

Chomsky'ye göre dil edinmeye hazır doğuştan zihinsel düzenek.

Morfem

Dildeki anlamlı en küçük birim.

Pragmatik

Dilin toplumsal bağlamda uygun kullanımı.

Telegrafik konuşma

Ek ve bağlaçsız, yalnız ana sözcüklerle kurulan kısa konuşma.

Dengeli iki dillilik

İki dilde de eşit yeterliğe sahip olma durumu.

Fonem izolasyonu

Sözcük içindeki tek bir sesi tanıyabilme becerisi.

• Piaget ve Vygotsky kavramları karıştırılır: işlem öncesi dönem Piaget'ye, yapı iskelesi ve özel konuşma Vygotsky'ye aittir.
• Korunum yaşları sıralıdır: kütle, ağırlık, hacim; hacim en geç gelişir.
• Özümleme şemayı korur, uyumsama şemayı değiştirir.
• Sorularda 'olmayan/yanlış' seçeneği arayın: kardeş sayısı, iklim, ağlama dönemi ve tek sözcük dönemi tipik çeldiricilerdir.
• Stanford-Binet ile ASİS puan aralıklarını birbirine karıştırmayın.