AUZEF Beylikler Devri Mimarisi ve Sanatı Çıkmış Sorular

Ders, Anadolu beylikleri döneminde (Karamanoğulları, Eşrefoğulları, Menteşeoğulları, Hamidoğulları, Germiyanoğulları, Aydınoğulları, Dulkadiroğulları vb.) yapılan cami, medrese, türbe ve tekke gibi eserlerin plan, örtü, süsleme ve dış etkilerini inceler. Beylik mimarisi Selçuklu geleneğini sürdürürken erken Osmanlı mimarisine öncülük eder.

Karamanoğlu Beyliği

• Savunma yapılarında Akdeniz havzası askerî mimarisinin etkileri görülür.
• Korkuteli Alaeddin Camii'nin taçkapısında sivri kemer, profiller ve bitkisel bezemelerle gotik kökenli izler bulunur.
• Ermenek Akça Mescit'i Hacı Ferruh yaptırmıştır; merkezi kubbeli camilerin öncüsü sayılmaz.
• Konya İplikçi Camii Selçuklu mescidi olarak başlamış, 1332'deki Karamanoğlu onarımı ve yan sahınlarla çok destekli hâle gelmiştir.
• Ermenek Ulu Camii'nde loggia ve hayat benzeri kemerli düzenleme vardır; bu özellik Arapzade Camii'ne ait değildir.
• Abdal Musa Türbesi'nde kare gövde üzerinde sekizgen kasnak ve sekizgen prizmatik külah bulunur.

Eşrefoğulları ve Beyşehir

• Eşrefoğlu Camii (1299) kündekâri, ajur, kalem işi ve mozaik çini mihrabıyla tanınır.
• Edirnekâri 15. yüzyıl Edirne üslubudur; 13. yüzyıl yapısında görülmez.
• Taçkapıdaki üzengi ve kilit taşlarında iri yaprak kabartmaları vardır; benzerleri Karamanoğulları yapılarında da bulunur.
• Süleyman Bey Türbesi sekizgen gövdeli, külahlı bir kümbettir ve çini mozaik süslemesiyle öne çıkar.

Eretna ve Niğde Sungur Ağa

• Sungur Ağa Camii İlhanlı-Eretna geçiş dönemindedir; mihrap ekseninde art arda kubbeler sıralanır.
• Bu düzen Bursa Şehadet Camii gibi çok kubbeli Erken Osmanlı yapılarının öncüsü sayılır.
• Kümbetle cami arasındaki hacet penceresi, cemaatin banini görüp dua etmesini sağlayan görsel ve manevi bağdır.
• Kırşehir Aşık Paşa Türbesi klasik kümbet değildir; düzensiz planlı, kendine özgü bir türbedir.

Menteşeoğulları

• Beçin Ahmed Gazi Medresesi (1375) iki eyvanlı, açık avlulu Selçuklu geleneğindeki medrese tipindedir.
• Eski Çine Ahmed Gazi Camii (1308) yaklaşık 17 m çaplı tek kubbelidir.
• Kubbenin yan itkisini dengelemek için beden duvarları kalın ve alçak tutulmuştur.

Hamidoğulları ve Tekeoğulları

• Eğirdir Ulu Camii'ndeki kasetli (cloisonné) duvar örgüsü Bizans mimarisi etkisindedir.
• Hamidoğulları merkezi plan denemeleriyle öne çıkmaz; geleneksel çok destekli veya ahşap çatılı planları sürdürür.
• Eğirdir Baba Sultan Türbesi sekizgen gövdelidir, daire planlı değildir; konik külahlıdır.
• Alanya Sitti Zeyneb Tekkesi küçük ölçeklidir ve Yivli Minare benzeri minaresi yoktur.

Germiyan, Aydın, Saruhan ve Dulkadir

• Kütahya II. Yakub Bey İmareti'nin odalı (tabhaneli) şeması tabhaneli cami tipinin öncüsüdür.
• Selçuk İsa Bey Camii'nde fevkani (yükseltilmiş) cami uygulaması vardır; bilinen ilk örnek Kahire El-Akmar Camii'dir (1125).
• Manisa Mevlevihanesi mescit ve semahaneye ek olarak matbah, dede hücreleri, kütüphane ve misafir odaları içerir.
• Merkezi plan denemeleri Saruhanoğulları'nın Manisa Ulu Camii'nde görülür.
• Kayseri Hatuniye Medresesi açık avlulu ve iki eyvanlıdır.

Taçkapı

Yapının anıtsal, bezemeli giriş kapısıdır.

Kümbet

Silindirik veya çokgen gövdeli, külahlı mezar yapısı türüdür.

Hacet (niyaz) penceresi

Kümbetten camiye açılan ve cemaatin bani için dua etmesini sağlayan küçük penceredir.

Kasetli (cloisonné) duvar

Kesme taşların çevresinin yatay ve dikey tuğlalarla çerçevelendiği Bizans kökenli örgü tekniğidir.

Kündekâri

Ahşap parçaların geçmeli birleştirilmesiyle yapılan süsleme tekniğidir.

Ajur

Taş veya malzemenin oyularak delikli işlenmesi tekniğidir.

Edirnekâri

15. yüzyılda Edirne'de ortaya çıkan geç bir bezeme üslubudur.

Fevkani cami

Zemini yükseltilip altına vakıf geliri için dükkân yapılan cami düzenidir.

Tabhaneli cami

Misafir ve dervişler için yan odaları olan erken Osmanlı cami tipidir.

Mevlevihane

Dervişlerin yaşadığı ve çile çıkardığı, mescit ve semahane dışında birimler de içeren tarikat külliyesidir.

Eyvanlı açık avlulu medrese

Üstü açık avlu çevresinde eyvan ve öğrenci odaları bulunan medrese tipidir.

Loggia / hayat

Kemerli, yarı açık galeri veya sivil mimari düzenlemesidir.

• Eşrefoğlu ve Karamanoğlu soruları karışır: iri yaprak kabartması iki beylikte ortaktır, edirnekâri ise hiçbirinde bulunmaz.
• Türbe planlarına dikkat: Süleyman Bey ve Baba Sultan sekizgen, Abdal Musa kare gövde üzerinde sekizgen kasnaklıdır; Aşık Paşa kümbet değildir.
• Merkezi plan Hamidoğulları'na değil Saruhanoğulları ve sonrasına bağlanır; Ermenek Akça Mescit de öncü değildir.
• Dış etki eşleşmeleri: kasetli duvar Bizans, taçkapı gotik izler, savunma yapıları Akdeniz askerî mimarisi.