AUZEF Antropojenik Jeomorfoloji Çıkmış Sorular

Antropojenik Jeomorfoloji, insan faaliyetleriyle oluşan ya da değişen yer şekillerini inceler. Ders; insanın yeryüzü üzerindeki etkisini, Antroposen tartışmasını, jeoekosistem yaklaşımını ve somut örnekleri (kanallar, barajlar, madenler, kıyı dolguları) kapsar.

Tanım, kapsam ve temel kavramlar

• Alan, amaçları ve kökenleri farklı insan topluluklarının yarattığı, sürekli genişleyen yeni yer şekillerini inceleyen disiplindir.
• Jeomorfik ayak izi, insanın yer şekilleri ve taşıdığı malzeme üzerindeki etkisinin ölçüsüdür; Roger Hooke gibi araştırmacılar kullanmıştır.
• Ölçüye kentler, madenler, tarım ve yollar girer; mezarlıklar miktar olarak çok küçük kaldığından girmez.
• Szabo'nun başlıkları arasında kentleşme, madencilik, tarım, turizm ve spor vardır; enerji kaynakları ayrı başlık değildir.
• Jeoekosistem, insanın doğal ekosisteme katılmasıyla doğan melez yapıdır ve peyzaj ekolojisinin yerini almıştır.

Antroposen ve insan nüfusu

• Paul Crutzen, insan etkisinin gezegen ölçeğine ulaştığını savunup Antroposen devrini gündeme getirmiştir.
• Kuaterner üç devreden oluşur: Pleistosen, Holosen ve Antroposen.
• Antroposen'in başlangıcı için çeşitli görüşler vardır; ilk insanların ortaya çıkışı bunlardan biri sayılmaz.
• Dünya nüfusu Sanayi Devrimi ile hızlanmış, 1 milyarı yaklaşık 1800-1850 arasında aşmıştır.
• Jared Diamond'a göre toplumların kaderini zekâ değil coğrafi avantajlar belirlemiştir (Tüfek, Mikrop ve Çelik, 1997).

Doğal süreçler: iç ve dış kuvvetler

• Volkanizma, deprem ve levha hareketleri iç kuvvettir; insan volkanik faaliyeti değiştiremez.
• Akarsu, yer altı suyu, buzul, dalga-akıntı, rüzgâr ve canlılar dış etmendir; enerjisi atmosferden gelir.
• Dış etmenlerin dağılışını sıcaklık, yağış ve basınç gibi iklim elemanları belirler.
• Fiziksel parçalanma sıcaklık değişimlerinden etkilenir ve dış süreçtir.
• Rüzgâr değişimlerinden en çok bitki örtüsü zayıf kurak bölgeler etkilenir.
• Topoğrafyayı yapı, süreç ve zaman belirler; toprak belirleyici unsur değil, üründür.

Ulaşım, kanallar ve büyük mühendislik yapıları

• Kara yolu, demir yolu, havalimanı ve boru hattı güzergâhını en çok yer şekilleri belirler.
• Metro ve tünelde kayaç direnci, fay ve yer altı suyu önemlidir; toprak en az önemlidir.
• Panama, Süveyş, Korint ve Kiel kanalları yapaydır; Malakka doğal bir geçittir.
• Rize-Artvin Havalimanı (2022), Ordu-Giresun'dan sonra deniz dolgusu üzerine kurulan ikinci havalimanıdır.
• 1915 Çanakkale Köprüsü 2023 metrelik açıklıkla dünyanın en uzun orta açıklıklı asma köprüsüdür.
• Çin Seddi, Berlin Duvarı ve Türkiye-Suriye sınır duvarı savunma bariyeridir; Belçika-Hollanda arasında duvar yoktur.

Kıyı, kent ve madencilik etkileri

• Dubai Palm Adaları, deniz dolgusuyla yapılmış kıyı değişiminin zirve örneğidir.
• Kıyı kentleri kuşağı birbirine bitişen kesintisiz kentsel alandır; iklimciler bunlara sünger şehirler der.
• Açık ocak madenciliği çukurlar açar; atık yığınları pasa (cüruf) tepelerini oluşturur.
• Antropojenik dolgu, moloz, beton ve çöpten oluşan yapay zemindir; Antroposen'in tortul kaydıdır.
• Atık depolama sahalarında çöp dağları oluşur.
• Yer altı suyu veya petrolün aşırı çekilmesi sübsidansa (çökmeye) yol açar.
• Kentsel sorunları azaltmak için jeoekolojik planlama gerekir.

Barajlar, tarım ve afetler

• Baraj tortuyu tutar; delta beslenemez ve geriler (Asvan sonrası Nil Deltası).
• Vajont Barajı (İtalya, 1963): Toc Dağı'ndan kopan kaya göle düştü, dev dalga yaklaşık 2.000 kişiyi öldürdü; flüvyal topoğrafyaya müdahale örneğidir.
• Taraçalama yamaçta erozyonu azaltır, suyu tutar ve tarıma elverişli alan sağlar.
• Patates hasadında toprak kaybı ve erozyon litosfer-biyosfer çiftini etkiler.
• Bataklık kurutma litosfer-hidrosfer, longoz kesimi ve tarım litosfer-biyosfer çiftini etkiler.
• Beşerî depremler nükleer deneme, patlatma, baraj yükü gibi insan kaynaklıdır; volkan titreşimi doğaldır.

Koruma, yönetim ve diğer örnekler

• Svalbard Küresel Tohum Deposu Norveç'e aittir ve buzulun içine oyulmuştur.
• Türkiye'nin ilk milli parkı 1958'de kurulan Yozgat Çamlığı'dır.
• Doğal sit alanlarının onayı Çevre ve Şehircilik Bakanlığı'na aittir.
• Mavi Bayrak projesini Türkiye'de 1993'ten beri TÜRÇEV yürütür.
• Çevre yönetimi 1992 Rio Zirvesi sonrası daha korumacı olmuştur.
• Mağara çökellerinin mutlak korumaya alınması yıkım değil, korumadır.

Antropojenik

İnsan etkinliklerinden kaynaklanan anlamına gelir.

Jeomorfik ayak izi

İnsanın yer şekilleri ve malzeme taşımadaki etkisinin ölçüsüdür.

Antroposen

İnsan etkisinin gezegen ölçeğine ulaştığı öne sürülen jeolojik devirdir.

Jeoekosistem

Jeomorfolojik ve ekolojik özelliklerin insan etkisiyle biçimlendiği bütüncül sistemdir.

Pasa tepeleri

Açık ocak madenciliğinde çıkan atık kayaçların yığılmasıyla oluşan yapay tepelerdir.

Sübsidans

Su veya petrolün aşırı çekilmesiyle yüzeyin çökmesidir.

Antropojenik dolgu

İnsanın taşıdığı moloz, beton ve çöpten oluşan yapay zemindir.

Taraçalama

Yamaçların basamaklandırılarak erozyonun azaltılması ve tarım yapılmasıdır.

Kıyı kentleri kuşağı

Kıyı boyunca birbirine bitişen kentlerin oluşturduğu kesintisiz kentsel alandır.

Beşerî deprem

İnsan müdahalesiyle oluşan yapay sarsıntıdır.

Yer Sistem Özellikleri

İnsan etkinliklerinin sınırını belirleyen atmosfer, hidrosfer, litosfer ve biyosfer etkileşimidir.

• Volkanik faaliyetin değişimi, insanın yapamayacağı şeylerin hep doğru cevabıdır.
• Jeomorfik ayak izi ile karbon ve biyolojik ayak izi karıştırılmamalıdır; ilki yer şekillerini ölçer.
• Geosfer çiftlerinde ne etkilendiğine bakılmalı: bitki ve tarım biyosfer, toprak litosfer, su hidrosferdir.
• Kanal sorularında Malakka doğal, Panama, Süveyş, Korint ve Kiel yapaydır.
• Subasar ormanlar ve sürekli kar sınırı gibi doğal veya iklimsel unsurlar insanın doğrudan işi sayılmaz.