AUZEF Çalışmanın Seyri ve Sağlık Çıkmış Sorular

Ders, çalışmanın tarih boyunca geçirdiği değişimi (avcı toplayıcılıktan tarıma, sanayi devrimine ve modern yönetim anlayışlarına) ve bu değişimlerin insan sağlığı, yabancılaşma ve etik üzerindeki etkilerini ele alır. İş sağlığının tıpta ve hukukta nasıl doğduğu da konunun önemli bir parçasıdır.

Avcı toplayıcılardan tarım toplumuna

• Avcı toplayıcılar çeşitli beslenir, günde birkaç saat çalışır, erişkinlerin bir kısmı 60'lı yaşlara ulaşır; yaşamları kısa ve zahmetli sayılamaz.
• Tarıma geçişle beslenme birkaç tahıla daralmış, diş sorunları, boy kısalması ve hayvanlardan bulaşan enfeksiyonlar artmıştır.
• Tarım köyleri avcı toplayıcı yerleşimlerinden daha yoğun ve birbirine yakındır.
• İlk evcilleştirilen hayvan köpektir; kedi değildir.
• Kes ve yak yönteminde kül, mineral bakımından zengin gübre görevi görür.
• Norfolk sistemi nadas gerektirmez; Charles Townshend yaygınlaşmasına katkı vermiştir. Üç tarla sisteminde ise her yıl bir tarla boş bırakılır.

Kölelik, loncalar ve emeğin anlamı

• Köleliğin doğuşunda kalıcı işgücü ihtiyacı, toprak mülkiyeti, pazarlar, savaş esirleri ve alternatif işgücü eksikliği etkilidir; demokrasi ve çocuk hakları etken değildir.
• Köle emeği en yoğun tarımda kullanılmış, nitelikli işlerde de (öğretmenlik, hekimlik) çalıştırılmıştır.
• Loncalar uzmanlaşmayı ve kaliteyi korumayı amaçlamıştır.
• Antik Yunan'da ponos, oikos ve ergon ayrı iş türleridir; labor Latince kökenlidir.
• Romalıların artes liberales terimi onurlu, zihin gerektiren işleri anlatır.
• Çalışma türleri ücretli-ücretsiz ve hane içi-hane dışı ayrımıyla sınıflanır; gönüllülük hane dışı ücretsiz çalışmadır.

Sanayi Devrimi ve yönetim anlayışları

• Fabrikalaşma ilk olarak tekstilde başlamıştır.
• Abraham Darby demir üretiminde kok kömürünü ilk kullanan kişidir.
• Emek gücü sanayi toplumu döneminde alınıp satılan meta hâline gelmiştir.
• Taylor'ın bilimsel yönetimi işi küçük parçalara böler, kronometreyle ölçer; hız, stres ve yabancılaşma doğurur.
• Taylor kasıtlı yavaş çalışmayı ortadan kaldırmak istemiştir.
• 1802 tarihli Çırakların Sağlık ve Morali Yasası iş sağlığında ilk yasal düzenleme olarak anılır.

Yabancılaşma ve rezonans

• Marx yabancılaşmayı işçinin ürününden, sürecinden, diğer insanlardan ve kendinden kopması olarak ele alır.
• Seeman'ın boyutları güçsüzlük, anlamsızlık, normsuzluk, sosyal izolasyon ve kendine yabancılaşmadır.
• Makineleşme ve ücret üzerindeki denetim yabancılaşmayı artıran etmenlerdir.
• Yabancılaşan işçi bedensel olarak tükenir ve mutsuz olur.
• Rosa'nın rezonansı yabancılaşmanın karşıtıdır: başkalarıyla aynı hissetmek ve kendini onlarda görmek.

Ramazzini ve meslek hastalıkları

• Bernardino Ramazzini, De Morbis Artificum Diatriba eserinin yazarıdır ve iş sağlığının babası sayılır.
• Hastaya Mesleğiniz nedir? sorusunun sorulmasını önermiştir.
• Çömlekçilerde sırlamada kullanılan kurşun titreme, felç ve karın ağrısı yapar.
• Tütün işçilerinde baş dönmesi, şiddetli baş ağrısı ve hapşırma görülür; kaşeksi sayılmaz.
• Kuyumcu, saatçi ve yazarlarda en çok gözler etkilenir.
• Percival Pott baca temizleyicilerinde skrotum kanserini ilk mesleki kanser olarak kaydetmiştir.

İş sağlığı, ergonomi ve riskler

• Ergonomi işi insana uydurur; kas-iskelet sorunlarını ve yorgunluğu azaltmayı hedefler.
• Tükenmişlik, duygusal tükenme, duyarsızlaşma ve düşük başarı hissiyle belirir; kavramı Freudenberger tanımlamıştır.
• İş kazası bedensel ve ruhsal sağlığı birlikte etkiler.
• Uzun yürüyüş ve ağır yük stres yaratır; mola ise önlemdir.
• Raşitizm beslenme kaynaklıdır, çalışmaya bağlı kas-iskelet sorunu değildir.
• Hareketsizlik, kötü beslenme, stres ve obezite kalp-damar hastalıklarını artırır; hareketli yaşam korur.

Davranış, kültür ve etik

• Davranışçılar insanı boş levha sayar ve davranışı öğrenmenin ürünü görür; güncel kanıtlar hem doğuştan hem öğrenilmiş etkiyi gösterir.
• Hastalık nedenleri çevresel ve kişisel olarak ayrılır; genetik kişisel nedendir.
• Kültürü bilimsel olarak ilk tanımlayan kişi Tylor'dır.
• Kentlerde geniş ve çekirdek ailenin dağılması kültürel çözülmenin kaynağıdır.
• Etik davranış için birden çok seçenek, seçeneklerin değerlendirilebilmesi ve iyiyi seçme özgürlüğü gerekir.
• John Budd, The Thought of Work eserinde çalışmayı on kategoriyle ele alır; iyileştirici görme bunlar arasında yoktur.

Taylorizm

İşin tasarımını yönetime, uygulamasını işçiye veren, verimi artırmak için işi basit ve tekrarlı hareketlere indiren bilimsel yönetim anlayışıdır.

Ergonomi

Çalışma ortamını insanın anatomik, fizyolojik ve psikolojik kapasitesine uygun kurgulayan bilim dalıdır.

Yabancılaşma

İşçinin ürününden, üretim sürecinden, başkalarından ve kendinden kopmasıdır.

Rezonans

Kişinin işiyle ve çevresiyle karşılıklı uyum kurması, başkalarıyla aynı hissetmesidir.

Tükenmişlik (Burnout)

Yoğun stres ve iş yükü sonucu duygusal tükenme, duyarsızlaşma ve başarı duygusunun azalmasıdır.

Artes liberales

Romalılarda insana yakışan, onurlu ve zihin gerektiren işlerdir.

Norfolk sistemi

Dört tarlalı ürün döngüsüyle toprağı nadasa bırakmadan verim almayı sağlayan tarım yöntemidir.

Kes ve yak

Alanın kesilip yakıldığı, külün gübre olarak toprağı zenginleştirdiği ilkel tarım evresidir.

Tabula rasa

İnsanın zihni boş doğduğu, davranışların öğrenildiği görüşüdür; davranışçılar savunur.

Kaşeksi

Genel zayıflama ve kas kaybıdır; Ramazzini'nin tütün işçisi bulguları arasında yer almaz.

• Tütün işçisi bulgularında baş dönmesi, baş ağrısı ve hapşırma doğrudur; kaşeksi dışarıda kalır.
• Kes ve yak külü zengindir; Norfolk nadassızdır, üç tarla sistemi nadaslıdır.
• Köleliğin nedenleri arasında demokrasi, kadın egemenliği ve çocuk hakları yoktur.
• Ergonomi işi insana uydurur; Taylorizm insanı işe uydurur ve yabancılaşma doğurur.
• Olumsuz ifade soran sorularda, tarıma geçişi sağlıklı gösteren veya avcı toplayıcı yaşamı kısa diyen şıklar yanlıştır.