AUZEF Atatürk İ. Ve İ.Tarihi-1 Çıkmış Sorular

Ders, Osmanlı'nın 19. yüzyıldaki yenileşme, dış baskı ve borçlanma sürecini, II. Meşrutiyet ile I. Dünya Savaşı'nı ve Millî Mücadele'nin örgütlenmesinden TBMM'nin kuruluşuna uzanan gelişmeleri ele alır.

Islahat ve yenileşme dönemi

• Nizam-ı Cedit programı III. Selim döneminde uygulanmış; yurt dışında sürekli elçilikler açılarak sürekli diplomasi anlayışına geçilmiştir.
• II. Mahmut 1808'de Sened-i İttifak ile âyanlarla uzlaşmış; belge padişah yetkisini sınırlayıp âyanları tanımıştır.
• 1826'da Yeniçeri Ocağı kaldırılmış, yerine Asakir-i Mansure-i Muhammediye kurulmuştur.
• II. Mahmut muhtarlık teşkilatını kurmuş, Hariciye Nezareti'ni 1836'da açmış, diplomatik yazışma dili 1838'de Fransızca olmuştur.
• Divan-ı Hümayun'un yerini nezaretler ve sadrazamın merkezi olan Babıâli almıştır.
• 1856 Islahat Fermanı Müslim ve gayrimüslim arasında eşitliği amaçlamıştır.

Dış ilişkiler, ticaret ve mali çöküş

• 1838 Balta Limanı gibi ticaret antlaşmaları kapitülasyonları kaldırmamış, genişletmiş; yerli sanayi zayıflamıştır.
• İlk dış borç Kırım Savaşı sırasında, 1854'te alınmıştır.
• Borçlar yatırıma değil bütçe açığına, saray ve savaş giderlerine, faizlere gitmiştir.
• 1881 Muharrem Kararnamesi ile Düyun-ı Umumiye kurulmuş, Rüsum-ı Sitte İdaresi bu kuruma katılmıştır; Rüsum-ı Sitte Galata bankerleriyle müzakere sonucu doğmuştur.
• 1829 Edirne Antlaşması bağımsız Yunanistan'ın yolunu açmış, 1823 Erzurum Antlaşması İran savaşını bitirmiştir.
• Rusya, Küçük Kaynarca'yı yorumlayarak Ortodoksların koruyucusu olduğunu ileri sürmüş; 1779 Aynalıkavak ile Kırım kaybedilmiştir.
• 1648 Vestfalya Antlaşması Avrupa'da yeni güç dengesi kurmuş, uzun vadede Osmanlı aleyhine işlemiştir.

Toplumsal yapı, azınlıklar ve fikir akımları

• Millet Sistemi'nde gayrimüslimler zımmi hukuka tabiydi; aile hukuku konularında kendi cemaat önderlerine bağlıydılar.
• Ermeni Milleti Nizamnamesi 1863'te cemaate özerk yapı sağlamış; Hayırsever Cemiyeti 1860'ta kurulan sosyal bir örgüttür.
• 1895-1896 Ermeni isyanları bastırılmış, komiteler bağımsızlık hedefine ulaşamamıştır.
• Osmanlıcılık Tanzimat'ta doğmuş, Türkçülük sıralamada sonuncudur.
• Genç Osmanlılar (Şinasi, Ziya Paşa, Namık Kemal, Ali Suavi) 1865'te örgütlenmiş; 1889 İttihad-ı Osmanî Cemiyeti'nin yılıdır.

Meşrutiyet dönemleri

• Kanun-i Esasi 1876'da II. Abdülhamit tarafından ilan edilmiş, ilk anayasa ve Mebusan Meclisi'ni getirmiştir; milletvekili adayı için 30 yaş yeterliydi.
• II. Meşrutiyet 23 Temmuz 1908'de ilan edilmiş; Bulgaristan bağımsız olmuş, Bosna-Hersek ilhak edilmiş, Girit Yunanistan'a katılmıştır.
• Güvensizlik oyuyla düşen ilk hükümet Kamil Paşa kabinesidir (13 Şubat 1909).
• 31 Mart Vakası Miladi takvimde 13 Nisan 1909'a denk gelir.
• Halaskar Zabitan, ordunun siyasetten uzak durmasını isteyip meclisin feshini sağlamıştır.
• İttihat ve Terakki'nin Avrupa'daki başı Ahmet Rıza Bey'dir; Namık Kemal kurucu sayılmaz.

I. Dünya Savaşı

• Goben ve Breslau, Yavuz ve Midilli adıyla Osmanlı'ya geçip Rus limanlarını bombalayarak savaşa girişi kesinleştirmiştir.
• Rusya'ya karşı asıl cephe Kafkas Cephesi'dir; Sarıkamış Harekâtı burada yapılmıştır.
• İngiltere ve Fransa Çanakkale Cephesi'ni açmıştır; Batı Anadolu cephesi bu savaşa ait değildir.
• 1918 Brest-Litovsk ile Rusya Kars, Ardahan ve Batum'u (Elviye-i Selase) geri vermiştir.
• Savaş yıllarında sanayi üretimi artmamış, ekonomi bozulmuştur.
• Erzincan Antlaşması Rusya ile ateşkestir, İtilaf gizli paylaşım anlaşması değildir.

Mondros ve işgaller

• Mondros Ateşkesi 30 Ekim 1918'de Ahmet İzzet Paşa hükûmeti döneminde imzalanmış; 7. madde işgallere dayanak olmuştur.
• İngilizler Maraş'ı 22 Şubat 1919'da işgal etmiş, sonra bölge Fransızlara bırakılmıştır.
• San Remo Konferansı (Nisan 1920) Sevr'in koşullarını belirlemiştir.
• Sevr'e göre Boğazlar, Türk üyesiz uluslararası komisyonca yönetilecekti.
• 22 Temmuz 1920 Saltanat Şurası Sevr'in imzalanması yönünde karar vermiştir.
• Kurtuluş Savaşı yıllarında padişah Vahdeddin'dir.

Millî Mücadele ve TBMM

• Kuva-yı Milliye ihtiyacını halk bağışlarıyla, Müdafaa-i Hukuk cemiyetleri aidat ve bağışlarla karşılamıştır.
• Amasya Genelgesi'nden sonra Erzurum Kongresi toplanmış; Sivas'ta cemiyetler Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk adıyla birleşmiştir.
• Sivas Beyannamesi azınlıklara hukuki eşitlik tanımış, egemenliği bozacak ayrıcalığı reddetmiştir.
• İstanbul'un 16 Mart 1920'de işgali üzerine gelirler İstanbul'a gönderilmemiştir.
• 1921 Teşkilat-ı Esasiye güçler birliğini benimsemiştir; ilk anayasa Kanun-i Esasi'dir.
• I. İnönü'den sonra İsmet Bey tuğgeneral olmuş; Londra Konferansı'nda Tevfik Paşa sözü TBMM heyetine bırakmıştır.
• İtalya Millî Mücadele'ye dolaylı askerî yardım yapmıştır.

Kapitülasyon

Yabancılara tanınan ticari ve hukuki ayrıcalıklar; 19. yüzyıl antlaşmalarıyla genişlemiştir.

Sened-i İttifak

1808'de padişah ile âyanlar arasında yapılan, karşılıklı yetkileri belirleyen belge.

Babıâli

Sadrazam ve nezaretlerin bulunduğu, hükûmet ve bürokrasinin merkezi.

Düyun-ı Umumiye

1881 Muharrem Kararnamesi ile kurulan dış borç yönetim idaresi.

Zımmi hukuk

Gayrimüslimlerin tabi olduğu, cemaat içi işlerde özerklik tanıyan hukuk düzeni.

Osmanlıcılık

Bütün tebaanın ortak Osmanlı kimliği altında eşit sayılmasını savunan akım.

Elviye-i Selase

Kars, Ardahan ve Batum sancakları.

Halaskar Zabitan

Ordunun siyasetten uzak durmasını isteyen, meclisin feshini sağlayan subay oluşumu.

Sürekli diplomasi

Yabancı başkentlerde kalıcı elçilik bulundurma anlayışı.

Saltanat Şurası

22 Temmuz 1920'de Sevr'in kabulünü görüşen geniş toplantı.

Güçler birliği

1921 Teşkilat-ı Esasiye'nin benimsediği, yasama ve yürütmenin Meclis'te toplandığı ilke.

• Kanun-i Esasi (1876, ilk anayasa) ile Teşkilat-ı Esasiye (1921, Türkiye Devleti'nin ilk anayasası) karıştırılmamalı.
• Genç Osmanlılar 1865'te kuruldu; 1889 tarihi İttihad-ı Osmanî Cemiyeti'ne aittir.
• Ticaret antlaşmaları kapitülasyonları kaldırmadı, genişletti; 'kalkmıştır' diyen seçenek yanlıştır.
• Kafkas Cephesi (Rusya) ile Batı Cephesi (Yunanlılar, Kurtuluş Savaşı) birbirine karıştırılmamalı.
• Rüsum-ı Sitte ayrı sürmedi, Düyun-ı Umumiye'ye katıldı.