Anadolu AÖF İslâm Sanatları Tarihi Çıkmış Sorular

Ders, sanatın genel tanımından başlayarak İslam sanatlarının erken dönem yapılarını, yazı ve kitap sanatlarını, Türkiye Selçuklu ve Osmanlı mimarisini ele alır. Hat, tezhip, ebru gibi el sanatları ile önemli yapı ve ustalar sınavda öne çıkar.

Sanatın genel kavramları

• Sanat; hayal gücü, ustalık ve yaratıcılıkla ortaya konan özgün bir çalışmadır. Taklit sanatın özelliği sayılmaz.
• Sanatlar algılanışa göre gruplanır: şiir ve musiki ses ve kulağa dayalı fonetik sanatlardır.
• Resim, heykel ve mimari biçim, renk ve hacimle oluşan plastik sanatlardır.
• Estetik; güzeli, güzel sanatları, sanatın özünü ve sanatçıların tekniklerini inceleyen bilim dalıdır.
• Sanat eğitimi kişiyi ruhen inceltir ve olgunlaştırır; bedensel görünüşü değiştirdiği söylenemez.

Erken dönem İslam yapıları

• Mescid-i Nebî, hicretten sonra Medine'de yapılan sade bir yapıdır; sonraki camilere ilk örnek olmuştur.
• Yapı kerpiç duvarlı avlu, hurma direkleri ve hurma dalı örtülü gölgelikten oluşurdu.
• Mescid ibadetin yanında toplantı, eğitim ve yönetim için de kullanılırdı.
• Kubbetü's-Sahre, Emevî halifesi Abdülmelik döneminde Kudüs'te yapılmış, sekizgen planlı kubbeli bir yapıdır.
• İçindeki mozaikler ve yazı kuşakları erken İslam sanatının önemli örnekleridir.

Hat sanatı

• Hat, Arap harfli yazıların estetik kurallarla yazılması sanatıdır; güzel yazan ve öğretme yetkisi olan sanatçıya hattat denir.
• Hattatlar kamış kalemle çalışır, sanatı usta-çırak ilişkisiyle icazet alarak öğrenir.
• Kûfî yazı köşeli ve geometriktir; ilk Kur'an nüshalarında ve kitabelerde sık kullanılmıştır.
• Sülüs ve nesih yuvarlak hatlı aklâm-ı sitte yazılarındandır.
• Emevî dönemi hattatı Hâlid b. Ebü'l-Heyyâc ilk celî hattat sayılır; Mescid-i Nebevî'nin kıble duvarına büyük yazı yazmıştır.
• Şeyh Hamdullah Osmanlı hat ekolünün kurucusudur ve II. Bayezid'in hocasıdır; 'kıbletü'l-küttâb' unvanıyla anılır.

Kitap sanatları

• Hat, tezhip, minyatür, ebru, cilt ve katı' el yazması kitapların hazırlanmasında kullanıldığından kitap sanatları adıyla toplanır.
• Hattat yazar, müzehhip altınla süsler, nakkaş ya da musavvir minyatür çizer, mücellit cildi yapar.
• Tezhipte temel malzeme altındır.
• Zerenderzer, altın içinde altın demektir; mat ve parlak altın birlikte kullanılır.
• Mushaf tezhibinde canlı tasvirinden kaçınıldığı için hayvan motifi kullanılmaz; çintemâni, hatâyi, palmet ve rûmi kullanılır.
• Ebruda boyalar kıvamlı su yüzeyine damlatılır, oluşan desen kâğıda aktarılır; her baskı tektir.

Osmanlı saray nakkaşhanesi ve tezhip üslupları

• Fatih Sultan Mehmed, Nakkaşhâne-i Rûm ve Nakkaşhâne-i Acem atölyelerini kurmuş, başına Baba Nakkaş'ı getirmiştir.
• Nakkaşhaneler saray için tezhip, minyatür ve süsleme deseni hazırlar.
• Baba Nakkaş üslubu Fatih döneminde, Kara Memi üslubu Kanuni döneminde, Ali Üsküdârî üslubu 18. yüzyılda öne çıkmıştır.
• Sazyolu, Şahkulu ile anılan kıvrık ve hareketli yapraklı bir saray üslubudur.
• Şeyh Hamdullah tezhip üslubu sahibi değil hattattır.

Türkiye Selçuklu ve İran Selçuklu mimarisi

• Divriği Ulu Cami ve Darüşşifası Mengücükliler döneminde 1228-1229'da yapılmıştır.
• Cami Ahmed Şah, darüşşifa eşi Turan Melek Sultan tarafından yaptırılmıştır; taç kapılarındaki taş işçiliğiyle ünlüdür.
• Konya Sahip Ata, Afyon Ulucami, Sivrihisar Ulucami, Ankara Aslanhane ve Beyşehir Eşrefoğlu ağaç direkli camilerdir.
• İran Selçuklu mimarisinde Zevvâre Cuma Camii mimari yenilikleri tek yapıda toplar ve Asya'daki cami planlarını etkilemiştir.

Osmanlı klasik dönem mimarisi

• Klasik mimari sadelik, ölçülülük, denge, oran ve uyumla tanınır; aşırı süsleme ve şatafat özelliği değildir.
• İstanbul, Edirne ve Amasya külliyelerinin merkezinde cami bulunur; medrese, dârüşşifa, imaret, hamam ve türbe çevresinde toplanır.
• Mimar Sinan eserlerini çıraklık (Şehzade), kalfalık (Süleymaniye) ve ustalık (Selimiye) diye ayırmıştır.
• Edirne Selimiye, II. Selim adına 1569-1575 arasında yapılmıştır; bu yüzden Sinan öncesi klasik dönem külliyeleri arasında yer almaz.
• Topkapı Sarayı, Fatih tarafından fetihten sonra yaptırılmış; avlular ve bahçeler çevresinde dağılmış birçok yapıdan oluşur.
• Dolmabahçe, Çırağan ve Beylerbeyi sarayları 19. yüzyıla aittir.

Hattat

İslam yazılarını güzel yazan ve bunu öğretme ustalığı olan sanatçı.

Müzehhip

Sayfaları altınla süsleyen tezhip sanatçısı.

Nakkaş / musavvir

Minyatür ve süsleme deseni çizen sanatçı.

Mücellit

Kitabın cildini hazırlayan usta.

Tezhip

Altınla süsleme sanatı; temel malzemesi altındır.

Zerenderzer

Altın içinde altın anlamına gelen, mat ve parlak altının birlikte kullanıldığı teknik.

Ebru

Su yüzeyindeki boya deseninin kâğıda aktarılmasıyla yapılan sanat.

Katı'

Kâğıt oyma sanatı.

Celî

Uzaktan okunabilen iri yazı; mimari yazılarda kullanılır.

Aklâm-ı sitte

Sülüs ve nesih gibi yuvarlak hatlı altı klasik yazı grubu.

Külliye

Merkezinde cami bulunan, çevresinde medrese, imaret, hamam, türbe gibi yapıların toplandığı yapı topluluğu.

Estetik

Güzeli ve sanatın özünü inceleyen bilim dalı.

• Şeyh Hamdullah hat ekolünün kurucusudur; tezhip üslupları (Baba Nakkaş, Kara Memi, Ali Üsküdârî) ile karıştırılmamalı.
• Sinan'ın çıraklık, kalfalık, ustalık eserleri sırasıyla Şehzade, Süleymaniye ve Selimiye'dir.
• Tezhip altınla süsleme, minyatür küçük resim, katı' kâğıt oyma, ebru su üzerinde desendir.
• Estetik ile paleografi, epigrafi gibi bilim dallarını karıştırmamak gerekir.
• Kûfî köşeli ve geometrik, sülüs ve nesih ise yuvarlak hatlıdır.