Anadolu AÖF Sanatta Eleştirel Düşünce Çıkmış Sorular

Ders, sanatın kaynağını ve işlevini açıklayan kuramları, edebiyat, tiyatro ve müzikteki önemli isim ile akımları, ayrıca eleştirel düşünmenin temeli olan akıl yürütme kalıplarını ve safsataları ele alır.

Sanat kuramları

• Yansıtma (taklit) kuramını ilk kez Platon dile getirmiştir; sanatı ideaların kopyasının kopyası saymış ve akıl için zararlı bulmuştur.
• Aristoteles sanatın işlevini katharsis, yani acıma ve korku yoluyla arınma ile açıklar.
• Duygusal etki kuramları sanatı alıcının duygularına ve ruhsal durumuna bakarak açıklar.
• Biçimcilik yazarın niyetini, toplumu ve okurun duygusunu bir kenara bırakıp yalnızca metnin dil ve yapısına bakar.
• Stendhal romanı yol boyunca taşınan bir aynaya benzetir; bu, gerçekçi anlayışın toplumu olduğu gibi yansıtma ilkesidir.

Edebiyat ve yazarlar

• Sartre, felsefi boyutlu romanlar yazan Fransız varoluşçu düşünürdür; 1964 Nobel Edebiyat Ödülü'nü reddetmiştir.
• Berna Moran, Edebiyat Kuramları ve Eleştiri adlı kitabıyla kuramları Türkçeye sistemli biçimde kazandırmıştır.
• Gölge dil olarak anılan sanat dili mecaz, simge ve çok anlamlılığa dayanır; en yoğun biçimde şiirde görülür.
• Gündelik ve nesnel dil, gölge dilin karşıtı olan güneş dilidir.

Tiyatro

• Brecht, Epik Tiyatro'nun kurucusudur; seyircinin duygusal özdeşleşmesini engelleyip akılcı düşünmesini hedefler.
• Bunun aracı yabancılaştırma efektidir: açıkta dekor, seyirciyle konuşan oyuncu, araya giren şarkılar.
• Schechner, Çevresel Tiyatro'nun öncüsüdür; tiyatro her mekânda olabilir ve oyuncu ile seyirci sınırı kalkmalıdır.
• Meyerhold biyomekaniğin öncüsüdür.

Müzik tarihinden isimler

• Hildegard von Bingen, Orta Çağ'da dar ses aralıklı ilahilerin ötesine geçen, geniş sesli kilise müziği yazmış rahibe bestecidir.
• Beethoven, kalıpları yinelemek yerine her eserde yeni tasarım arar; klasik dönemden Romantik döneme köprüdür.
• 19. yüzyıl Alman müziğinde ilerlemeciler Liszt ve Wagner çevresinde toplanmıştır.
• Gelenekçilerin başındaki Brahms, klasik formlara ve mutlak müzik anlayışına bağlı kalmıştır.
• Wagner, sanatların tek bütünde birleşmesi ülküsünü Gesamtkunstwerk terimiyle ifade etmiştir.
• Kontrpuan, bir ezginin bir veya daha fazla ezgiyle eş zamanlı çok sesli hâle getirilmesidir.

Akıl yürütme kalıpları

• Tümdengelim genelden özele gider; tümevarım özelden genele gider.
• Tasım, küçük, orta ve büyük terimle iki öncülden bir sonuç çıkarır.
• Modus Ponens: P ise Q; P; öyleyse Q.
• Modus Tollendo Ponens (ayrık tasım): P veya Q; P değil; öyleyse Q.

Safsatalar ve argüman ilkeleri

• Ad hominem, görüşü çürütmek yerine görüşü savunan kişinin karakterine, geçmişine veya mesleğine saldırır.
• Yanlış ikilem, ikiden fazla seçenek varken yalnızca iki uç seçenek varmış gibi sunar.
• Sadakat ilkesi, bir argümanı çarpıtmadan, asıl niyetini koruyarak aktarmayı gerektirir.
• Sadakatin karşıtı korkuluk safsatasıdır.

Değer ve imge

• Değer yüklemek, nesneyle ilgisiz dışsal bir duygu veya anıyı nesneye aitmiş gibi aktarmaktır.
• İmge, nesnel gerçekliğin duyularla algılanıp zihinde yeniden oluşan hâlidir.
• Kavram soyut bir düşünceyi, görüngü bilince doğrudan beliren olguyu karşılar.

Katharsis

Acıma ve korku duyguları aracılığıyla yaşanan duygusal boşalma ve arınma.

Mimesis

Sanatın gerçekliği taklit etmesi, yani yansıtma anlayışı.

Yabancılaştırma efekti

Seyirciye izlediğinin bir oyun olduğunu hatırlatıp eleştirel düşünmesini sağlayan Brecht tekniği.

Gesamtkunstwerk

Şiir, müzik, dans ve dekorun tek bir bütünde birleştiği Wagner'in bütüncül sanat eseri ülküsü.

Kontrpuan

Bir ezginin başka ezgilerle birlikte çok sesli işlenmesi tekniği.

Gölge dil

Mecaz ve çok anlamlılığa dayanan, en çok şiirde görülen sanat dili.

Tümdengelim

Genel ilkeden belirli sonuca ulaşan düşünme yöntemi.

Tasım

İki öncülden zorunlu bir sonuç çıkaran üç terimli akıl yürütme kalıbı.

Ad hominem

Görüş yerine kişiye saldıran safsata türü.

Yanlış ikilem

Gerçekte daha fazla seçenek varken iki seçenek varmış gibi gösteren mantık hatası.

Değer yüklemek

Dışarıdan gelen duygu veya bağı nesnenin kendi değeriymiş gibi ona aktarmak.

İmge

Nesnel gerçekliğin zihindeki yansıması.

• Platon sanatı kopyanın kopyası sayıp eleştirir; katharsis ise Aristoteles'e aittir. İkisi sık karıştırılır.
• Brecht katharsisi önlemek ister; duygusal özdeşleşme yerine akılcı düşünmeyi hedefler.
• Tümdengelim genelden özele, tümevarım özelden genele gider.
• Modus Ponens P'yi doğrular, Modus Tollendo Ponens ise ayrık önermede bir seçeneği yadsıyarak diğerini sonuç çıkarır.
• Biçimcilik metne, yansıtma kuramı dış dünyaya, duygusal etki kuramı alıcıya odaklanır.