Anadolu AÖF Türk Dili I Çıkmış Sorular

Türk Dili I dersi; dilin genel özelliklerini, Türkçenin dil ailesi içindeki yerini ve tarihî dönemlerini, ses ve yapı bilgisini, sözcük türlerini, cümle bilgisini ve söz varlığını (deyim, atasözü, ikileme) kapsar.

Dilin özellikleri ve kuramlar

• Dil, kültürü kuşaktan kuşağa taşıyan en temel araçtır; aynı zamanda bir sistemdir.
• Dil hem araç, hem malzeme, hem de sistem olduğundan çok yönlüdür.
• Üretim gücü sınırsızdır: sınırlı kurallarla sonsuz sayıda sözcük ve cümle kurulabilir.
• Ünlem kuramı, dilin duyguları dışa vurma ihtiyacından doğduğunu savunur.
• Sapir-Whorf varsayımına göre insan gerçekliği ana dilinin çizdiği sınırlar içinde kavrar.

Dil aileleri ve dil türleri

• Türkçe Hint-Avrupa ailesinde değil, Ural-Altay ailesinde sayılır; bu köken ölçütüne dayanır.
• Çince gibi ek almayan diller yalınlayan dillerdir.
• İzole dil, hiçbir aileye bağlanamayan ve yakın akrabası olmayan dildir.
• Ölçünlü dil yazı dili ve resmî dil görevini üstlenir; argo düşük prestijli gruplara özgüdür.
• Jargon, aynı meslek grubunun kullandığı özel söz varlığıdır.

Türkçenin tarihî gelişimi ve yazı sistemleri

• Eski Türkçe, Köktürk ve Uygur dönemlerinden oluşur; Orhun Yazıtları ilk yazılı kaynaktır.
• Köktürk alfabesi ilk düzenli yazı sistemidir ve Türkçenin seslerine çok uygundur.
• Uygur alfabesi 18 harflidir ve VIII-XVII. yüzyıllar arasında geniş sahada kullanılmıştır.
• Karahanlı Türkçesi İslamiyet etkisindeki ilk yazılı eserlerle öne çıkar; Kutadgu Bilig Orta Türkçe dönemindedir.
• Çuvaşça çok erken ayrılmıştır; Ali Şir Nevayi Doğu Türkçesinin önde gelen adıdır.
• Latin alfabesi 1 Kasım 1928'de kabul edilmiştir; Türkiye Türkçesi Oğuz Türkçesinin koludur.

Ses bilgisi

• Ünlüler kalınlık-incelik, düzlük-yuvarlaklık, genişlik-darlık ölçütleriyle sınıflanır; süreklilik ünsüzlere aittir.
• p-b, t-d, k-g çiftleri ötümlülük bakımından ayrılır; d, n, s, t, z diş ünsüzleridir.
• Süreklileşmede süreksiz ünsüz sürekli olur (öpke-öfke).
• Ünsüz ikizleşmesi (anne, hazzını), ünsüz tekleşmesi (edebiyat), ünlü daralması (bekliyorum) ses olaylarıdır.
• Ünsüz uyumunda ötümsüzle biten sözcükten sonra ek ötümsüzleşir (sütçüden).
• Hece, parçalar üstü ses birimi sayılmaz.

Yapı bilgisi ve sözcük türetme

• Örnekseme, birleştirme ve türetme sözcük oluşturma yollarıdır; yakacak türetmedir, birleştirme değildir.
• Eylemden ad yapan ekler: -gen, -ın, -tı (çekingen, akın, saplantı).
• Dilenci gibi sözcükler birden çok yapım ekiyle kurulabilir.
• Dönüşlü çatıda özne işi yapar ve işten etkilenir (süslendi).
• Ad aktarması, bir varlığın adının ilişkili başka varlık için kullanılmasıdır (kalem=yazar).

Sözcük türleri

• Zamir, adın yerini tutar; ad önünde yer alan bu ise işaret sıfatıdır.
• Sıfat adı niteler; zarf eylemin nasıl yapıldığını bildirir.
• Aynı sözcük bağlama göre sıfat, zarf veya ad olabilir (artık, güzel, iyi).
• Kadar gibi sözcükler görevine bakılarak edat sayılır.

Cümle bilgisi ve söz varlığı

• Cümle öge sırası: nesne, dolaylı tümleç, zarf tümleci, yüklem biçiminde sorulabilir.
• Seslenme sözleri cümlenin ögesi değildir.
• Yüklem sonda değilse devrik cümledir.
• İlişki sözleri kalıplaşmış dilek ve kutlama sözleridir.
• Deyim, atasözü ve ikileme ayrı kavramlardır; bugünden tezi yok derhal demektir.
• Dil zenginliği yalnız sayıyla değil, üretim gücüyle ölçülür.

Örnekseme

Var olan bir sözcüğün örnek alınarak yeni sözcük türetilmesi.

Yalınlayan dil

Sözcüklerin ek almadığı, görevlerin dizilişle karşılandığı dil grubu.

İzole dil

Hiçbir dil ailesine bağlanamayan, yakın akrabası olmayan dil.

Jargon

Bir meslek grubunun kendine özgü söz varlığı.

Argo

Belirli gruplara özgü, düşük prestijli dil türü.

Ölçünlü dil

Yazı dili ve resmî dil olarak kullanılan standart dil.

Süreklileşme

Süreksiz ünsüzün sürekli ünsüze dönüşmesi.

Ötümlülük

Ses tellerinin titreşmesine göre ünsüzleri ayıran ölçüt.

Ad aktarması

Bir adın ilişkili başka bir varlık yerine kullanılması.

İlişki sözleri

Belirli durumlarda söylenen kalıplaşmış dilek ve kutlama sözleri.

Sapir-Whorf varsayımı

Düşünce ve dünya algısının ana dilin yapısıyla sınırlandığı görüşü.

• Süreklilik-süreksizlik ünsüz ölçütüdür; ünlüler kalınlık, düzlük ve genişliğe göre ayrılır.
• Ünsüz ikizleşmesi ile ünsüz tekleşmesi ve süreklileşme ile benzeşme karıştırılmamalıdır.
• Aynı sözcüğün sıfat, zarf, ad veya zamir olduğu cümledeki göreviyle belirlenir.
• Köktürk alfabesi ile Uygur alfabesi ve Eski ile Orta Türkçe dönemleri karıştırılmamalıdır.
• Eser-yazar eşleştirmelerinde Mukaddimetü'l-Edeb Zemahşerî'nindir, Nevayi'nin değildir.